Ươm cây cà phê vối từ hạt gồm năm bước chính: lấy hạt từ nguồn giống đáng tin (vườn sản xuất hạt giống hoặc cây mẹ đã chọn), bóc vỏ và ủ hạt trong môi trường ẩm, thoáng cho nảy mầm, đưa hạt nhú mầm vào bầu đất trộn phân hoai, nuôi cây dưới bóng che với tưới đều, rồi tập nắng dần trước khi trồng. Từ lúc gieo tới khi cây đủ lớn để trồng thường mất vài tháng; cây ươm từ hạt có thể trồng thẳng hoặc dùng làm gốc để ghép dòng tốt.
Nhiều hộ quanh hồ tự ươm một phần cây để trồng dặm, làm gốc ghép hoặc tiết kiệm chi phí. Ươm tại nhà không khó, nhưng có mấy điểm hay hỏng: hạt mất sức nảy mầm, nấm thối cổ rễ, rễ cọc cong trong bầu. Bài này đi từng bước theo kinh nghiệm phổ biến ở Tây Nguyên, nói rõ chỗ nào là mốc tham khảo, và nhắc lại một điều quan trọng về di truyền: cây từ hạt không giống cây mẹ.
Trước hết: ươm từ hạt để làm gì
Cà phê vối là loài thụ phấn chéo, nên cây ươm từ hạt là con lai, mỗi cây một kiểu, không giữ nguyên đặc tính cây mẹ. Hiểu điều này để xác định mục đích. Có ba mục đích hợp lý cho việc tự ươm ở nông hộ: làm gốc ghép (sau đó ghép chồi của dòng tốt lên), trồng dặm những chỗ chết trong vườn thực sinh sẵn có, hoặc trồng vườn thực sinh khi chấp nhận sự không đồng đều để đổi lấy bộ rễ cọc khoẻ và chi phí thấp.
Mục đích không hợp lý là mong cây con giống hệt cây sai nhất vườn. Nếu muốn nhân một cây cụ thể, con đường đúng là ghép chồi của cây đó, không phải gieo hạt của nó.
Cũng nên tính quy mô. Ươm vài trăm cây để dặm hoặc làm gốc ghép cho một khoảnh vườn là việc vừa sức một hộ. Ươm hàng nghìn cây đòi hỏi chỗ đặt vườn ươm, nước tưới ổn định, người trông nom hằng ngày suốt nhiều tháng; nhiều hộ thấy mua cây từ vườn ươm có giấy tờ lại an toàn và đỡ công hơn.
Mục đích cũng quyết định nguồn hạt. Làm gốc ghép thì hạt từ cây khoẻ, rễ tốt, sức chống chịu cao là đủ; trồng vườn thực sinh thì nên dùng hạt của giống thực sinh được tạo từ vườn sản xuất hạt giống, vì trung bình cây con tốt hơn hạt lấy ngẫu nhiên trong vườn.
Chọn quả và lấy hạt
Nguồn hạt. Tốt nhất là hạt giống mua từ vườn sản xuất hạt giống có giấy tờ, nơi cây bố mẹ đã được chọn và trồng cách ly. Nếu tự lấy trong vườn, chọn cây khoẻ, sai quả ổn định qua nhiều vụ, ít bệnh, quả to đều.
Quả chín đúng độ. Hái quả chín đỏ hoàn toàn, chắc tay, giữa vụ; bỏ quả xanh, quả chín nẫu, quả bị sâu, quả nhỏ dị dạng. Quả chín non cho hạt chưa đủ sức nảy mầm.
Xát vỏ và làm sạch nhớt. Bóc lớp vỏ thịt quả, rửa sạch lớp nhớt bao quanh hạt (có thể ngâm nước sạch rồi chà nhẹ), giữ nguyên lớp vỏ thóc mỏng bao hạt ở bước này.
Hong khô nhẹ trong bóng mát. Hạt giống không phơi nắng gắt như hạt cà phê thương phẩm. Hong nơi thoáng, râm để hạt ráo nước bề mặt.
Gieo sớm. Hạt cà phê mất sức nảy mầm khá nhanh khi để lâu, nên chỉ lấy lượng hạt đủ dùng và gieo trong thời gian ngắn sau khi lấy. Hạt để qua nhiều tháng ở điều kiện thường thì tỉ lệ nảy mầm giảm rõ.
Ủ hạt cho nảy mầm
Có nhiều cách ủ; cách dưới đây là nguyên lý chung nhiều hộ áp dụng, mục tiêu là giữ hạt ẩm đều, thoáng khí, ấm vừa, không úng.
- Bóc bỏ lớp vỏ thóc bao hạt (có thể gieo cả vỏ thóc nhưng thường nảy chậm hơn).
- Ngâm hạt trong nước sạch một thời gian ngắn cho hạt hút nước, vớt bỏ hạt nổi lép.
- Rải hạt lên lớp bao bố, vải ẩm hoặc luống cát sạch dưới bóng râm, phủ thêm một lớp bao ẩm lên trên.
- Tưới hoặc vẩy nước giữ ẩm hằng ngày, không để đọng nước; mở ra kiểm định kỳ, loại bỏ hạt thối, mốc.
- Khi hạt nứt nanh, nhú rễ mầm màu trắng, nhặt ra đưa vào bầu; không để rễ mầm dài quá vì dễ gãy khi cấy.
Thời gian từ khi ủ tới khi nhú mầm thường tính bằng vài tuần, phụ thuộc nhiệt độ và độ tươi của hạt. Mùa lạnh, sương nhiều ở vùng hồ, hạt nảy chậm hơn; có thể ủ trong chỗ kín gió, ấm hơn. Đừng nóng ruột tưới quá nhiều: hạt úng thối nhanh hơn hạt khô.
Làm bầu đất
Bầu ươm cà phê thường là túi nhựa đen có đục lỗ thoát nước ở đáy và thành dưới. Kích cỡ bầu phải đủ cho rễ cọc phát triển trong suốt thời gian ươm; bầu quá nhỏ làm rễ chạm đáy sớm, cong gập. Bầu cho cây làm gốc ghép, ở lâu hơn trong vườn ươm, thường lớn hơn bầu cho cây trồng thẳng.
Đất bầu nên là đất mặt tơi xốp (lớp đất trên cùng, giàu mùn), sàng bỏ rễ cỏ, đá, trộn với phân chuồng hoặc phân hữu cơ đã ủ hoai mục, có thể thêm một ít lân. Tỉ lệ cụ thể nhiều nơi khác nhau; nguyên tắc là đất phải tơi, giữ ẩm mà không bí, phân phải hoai hẳn để không nóng rễ và không mang mầm bệnh.
Một điểm rất đáng chú ý ở vùng trồng cà phê lâu năm là nguồn đất. Lấy đất bầu từ gốc vườn cà phê già, nhất là vườn từng có cây vàng lá chết rải rác, có nguy cơ mang tuyến trùng và nấm gây hại rễ vào cây con. Nên lấy đất từ khu đất chưa trồng cà phê, hoặc hỏi cán bộ bảo vệ thực vật cách xử lý đất bầu phù hợp.
Cấy hạt vào bầu và nuôi cây dưới bóng che
Cấy hạt đúng chiều. Tưới ẩm bầu trước, dùng que chọc lỗ nông, đặt hạt nhú mầm sao cho rễ mầm hướng xuống, lấp đất mỏng. Cấy sâu quá cây lên chậm, dễ thối.
Che bóng. Bầu xếp thành luống dưới giàn che hoặc lưới, để cây non nhận ánh sáng tán xạ, tránh nắng gắt trực tiếp. Ở vùng hồ, nên chọn chỗ đặt vườn ươm kín gió lùa, gần nguồn nước tưới.
Tưới đều. Giữ bầu ẩm, không sũng. Mùa khô tưới thường xuyên hơn; mùa mưa chú ý thoát nước quanh luống để bầu không ngập.
Nhổ cỏ, theo dõi sâu bệnh. Cỏ trong bầu nhổ tay khi còn nhỏ. Nấm gây chết cây con (lở cổ rễ) hay xuất hiện khi bầu ẩm kéo dài, giàn che quá kín; thấy cây héo gục từ gốc thì loại bỏ, giảm ẩm, thông thoáng luống và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật về biện pháp phù hợp.
Bón thúc nhẹ. Khi cây đã có vài cặp lá, có thể tưới phân loãng định kỳ theo hướng dẫn của khuyến nông; không bón đậm đặc làm cháy rễ non.
Đảo bầu: chống rễ đâm xuyên xuống đất
Khi cây lớn dần, rễ cọc sẽ chạm đáy bầu và tìm đường chui qua lỗ thoát nước xuống nền đất của luống ươm. Nếu để yên, rễ cắm sâu xuống nền, tới lúc nhấc bầu lên trồng sẽ bị giật đứt, cây sốc mạnh. Cách xử lý quen thuộc ở các vườn ươm là định kỳ nhấc hoặc xoay bầu, gọi là đảo bầu, để cắt đứt sớm những rễ vừa ló ra, buộc cây phát triển rễ con trong bầu.
Đảo bầu cũng là dịp phân loại cây: cây khoẻ, cây trung bình, cây yếu xếp riêng từng nhóm để chăm cho đều. Cây quá yếu, còi cọc, lá dị dạng nên loại hẳn, không tiếc. Một cây giống kém trồng ra vườn tốn công chăm cả chục năm mà không bù lại được. Nên ươm dư ra một phần so với số cây cần trồng, để có chỗ loại bỏ mạnh tay mà vẫn đủ cây.
Đảo bầu nên làm vào lúc mát, sau đó tưới nhẹ cho cây hồi lại. Nếu bầu đã có quá nhiều rễ xuyên đáy, cắt gọn bằng dao sắc thay vì giật mạnh.
Tập nắng trước khi trồng hoặc ghép
Cây con lớn dưới bóng che có lá mỏng, chưa quen với nắng gắt và gió trên đồi. Khoảng vài tuần trước khi trồng ra vườn, dỡ dần lớp che: bớt một phần, rồi bớt thêm, cuối cùng để cây ở ngoài nắng hoàn toàn. Trong thời gian này giảm bón đạm, giữ tưới đều để lá dày lên, thân cứng cáp.
Cây làm gốc ghép thì được giữ trong vườn ươm lâu hơn, tới khi thân đủ to để ghép. Việc ghép trong bầu đòi hỏi tay nghề thợ ghép và vật tư (dao ghép, dây buộc, túi giữ ẩm); nhiều hộ nhờ người có kinh nghiệm làm, hoặc mua cây ghép sẵn và chỉ tự ươm cây để trồng dặm.
Một lưu ý cho vùng hồ: những tuần cuối mùa khô, nắng trưa trên đồi rất gắt trong khi sáng sớm còn sương lạnh. Tập nắng vào giai đoạn này nên bắt đầu bằng nắng sáng, giữ che buổi trưa thêm một thời gian, rồi mới bỏ hẳn. Cây chuyển từ bóng ra nắng quá đột ngột vào giữa trưa mùa khô thường cháy lá hàng loạt, mất vài tuần mới hồi, và lỡ mất thời vụ trồng đầu mùa mưa.
Dấu hiệu cây sẵn sàng trồng: lá xanh đậm dày, thân thẳng cứng, có số cặp lá theo mốc phổ biến của địa phương, rễ cọc thẳng trong bầu, cây đã quen nắng. Mốc cụ thể về tuổi và số cặp lá nên hỏi trạm khuyến nông vì có thể khác giữa các hướng dẫn.
Lỗi hay gặp khi tự ươm và cách tránh
Bảng dưới gom các lỗi thường thấy ở vườn ươm nhỏ tại nhà, kèm nguyên nhân và cách phòng theo nguyên lý.
| Lỗi | Nguyên nhân thường gặp | Cách phòng |
|---|---|---|
| Hạt không nảy mầm | Hạt để lâu, quả hái non, ủ quá ướt | Lấy hạt tươi từ quả chín, gieo sớm, giữ ẩm vừa |
| Cây con gục từ gốc | Nấm lở cổ rễ do ẩm kéo dài, bí gió | Thông thoáng luống, tưới vừa đủ, đất bầu sạch |
| Rễ cọc cong, xoắn | Bầu nhỏ, ở bầu quá lâu, cấy hạt ngược chiều | Bầu đủ cỡ, cấy đúng chiều, trồng đúng lúc |
| Cây vống, lá mỏng | Che quá kín, bón đạm nhiều | Giảm che dần, bón cân đối, tập nắng |
| Cây vàng còi | Đất bầu nghèo, phân chưa hoai, tuyến trùng | Dùng đất mặt tốt, phân hoai, không lấy đất vườn cà phê bệnh |
Phần lớn lỗi trên đều có chung gốc là vội: hạt gieo vội, đất trộn vội, cây đưa ra nắng vội. Ươm cây là việc chậm, làm đúng nhịp thì ít hao.
Câu hỏi thường gặp
Ươm cà phê từ hạt bao lâu thì trồng được?
Từ lúc ủ hạt tới khi cây đủ lớn để trồng thường mất vài tháng, tùy nhiệt độ, độ tươi của hạt và cách chăm. Cây làm gốc ghép thường ở vườn ươm lâu hơn. Mốc cụ thể về tuổi và số cặp lá nên hỏi khuyến nông địa phương.
Có nên lấy hạt của cây sai nhất vườn để ươm không?
Cây con sẽ không giống cây mẹ vì cà phê vối thụ phấn chéo, hạt là con lai. Hạt từ cây khoẻ dùng làm gốc ghép thì được. Muốn nhân đúng cây sai nhất vườn, phải ghép chồi của cây đó lên gốc khác.
Vì sao hạt cà phê ủ mãi không nảy mầm?
Thường do hạt để quá lâu đã mất sức nảy mầm, hạt lấy từ quả chưa chín, hoặc ủ quá ướt làm hạt thối. Nên lấy hạt từ quả chín đỏ, gieo sớm sau khi lấy, giữ ẩm vừa phải và thoáng khí.
Có nên bóc vỏ thóc trước khi ủ hạt cà phê không?
Nhiều người bóc vỏ thóc vì hạt thường nảy nhanh và đều hơn. Gieo cả vỏ thóc vẫn được nhưng chậm hơn. Khi bóc cần nhẹ tay để không làm tổn thương phôi hạt.
Lấy đất trong vườn cà phê cũ đóng bầu có được không?
Không nên, nhất là vườn từng có cây vàng lá chết rải rác, vì đất có thể mang tuyến trùng và nấm hại rễ sang cây con. Nên dùng đất mặt từ khu chưa trồng cà phê, trộn phân hữu cơ đã hoai.
Đảo bầu cây cà phê là gì?
Đảo bầu là nhấc hoặc xoay bầu định kỳ để cắt đứt sớm những rễ đâm xuyên qua đáy bầu xuống nền đất, tránh rễ bị giật đứt khi trồng. Đây cũng là dịp phân loại cây khoẻ, cây yếu để chăm cho đều.