Cà phê thực sinh là cây mọc từ hạt nên mang gen của cả cây mẹ lẫn một cây bố không biết trước; cà phê ghép là chồi lấy từ một cây mẹ đã chọn gắn lên gốc khác, nên giữ nguyên đặc tính của cây mẹ. Với cà phê vối, khác biệt này rất lớn vì vối là loài thụ phấn chéo bắt buộc: hạt của một cây tốt trồng lên vẫn cho ra một đàn cây con khác hẳn nhau.
Nhiều người trồng ở vùng hồ đã từng làm điều tự nhiên nhất: chọn quả từ cây sai nhất vườn, lấy hạt ươm, mong cây con cũng sai như mẹ. Kết quả thường gây thất vọng. Bài này giải thích lý do sinh học, rồi đi tới những hệ quả thực tế: khi nào dùng cây hạt, khi nào dùng cây ghép, vì sao vườn ghép phải trộn nhiều dòng, và những hiểu lầm hay gặp.
Hoa cà phê vối thụ phấn thế nào
Hoa cà phê mọc thành chùm ở nách lá trên cành ngang, màu trắng, thơm, nở đồng loạt sau khi cây trải qua một quãng khô rồi gặp nước đủ từ mưa đầu mùa hoặc tưới. Ở Tây Nguyên, theo lệ chung, hoa thường nở khoảng một tuần tới mười ngày sau lượt nước lớn đó, và chỉ mở trong vài ngày. Cả đồi cà phê trắng xoá, thơm ngát là cảnh người vùng hồ quen thấy vào mùa khô.
Phấn hoa được gió và côn trùng (ong mật, ong dú, các loài ong khác) mang đi. Ở cà phê vối, hoa có cơ chế tự bất hợp: phấn của chính cây đó, hoặc của một cây có cùng kiểu gen tự bất hợp, gần như không thụ tinh được cho noãn. Phấn phải tới từ một cây khác loại. Đây là khác biệt lớn với cà phê chè, loài tự thụ phấn được, nên trồng một giống chè cả vườn vẫn đậu quả bình thường.
Vì vậy trong một vườn vối, mỗi quả là sản phẩm của một cuộc lai: noãn của cây mang quả, phấn của một cây khác trong vườn hoặc vườn bên cạnh. Hai hạt trong cùng một quả thậm chí có thể có bố khác nhau.
Vì sao cây con từ hạt không giống cây mẹ
Mỗi hạt là một tổ hợp gen mới. Giống như anh em ruột trong một gia đình, các hạt từ cùng một cây mẹ nhận nửa gen từ mẹ và nửa từ bố, mỗi hạt một kiểu. Cây mẹ sai quả là do tổ hợp gen riêng của nó; tổ hợp ấy không truyền nguyên vẹn sang con.
Bố thì không biết là ai. Phấn tới từ bất kỳ cây nào xung quanh, kể cả cây xấu nhất vườn hay vườn hàng xóm. Một nửa gen của cây con đến từ nguồn không kiểm soát được.
Kết quả là phân ly. Trồng một trăm hạt từ cây tốt nhất vườn, bạn sẽ được vài cây tốt, nhiều cây trung bình, vài cây kém. Trung bình có thể nhỉnh hơn hạt lấy ngẫu nhiên một chút, nhưng không bao giờ cho một vườn giống hệt cây mẹ.
Muốn giữ nguyên cây mẹ thì phải nhân vô tính. Ghép, giâm cành hay nuôi cấy mô đều lấy chính mô của cây mẹ để tạo cây mới, nên cây con là bản sao di truyền. Đó là lý do mọi dòng cà phê được chọn tạo đều được nhân bằng đường vô tính.
Cây thực sinh và cây ghép: so từng mặt
Bảng dưới so hai loại cây theo nguyên lý, áp dụng cho cà phê vối nói chung, không phải số đo riêng của vùng hồ.
| Mặt so sánh | Cây thực sinh (từ hạt) | Cây ghép (chồi dòng chọn trên gốc) |
|---|---|---|
| Di truyền | Con lai, mỗi cây một kiểu | Bản sao của cây mẹ |
| Rễ | Rễ cọc phát triển từ hạt, đâm sâu | Rễ là của gốc ghép; gốc thực sinh thì rễ vẫn sâu |
| Độ đồng đều trong vườn | Thấp | Cao trong từng dòng |
| Thời gian ra quả | Thường muộn hơn | Thường sớm hơn vì chồi ghép đã ở tuổi sinh sản |
| Thụ phấn trong vườn | Tự nhiên đa dạng, đậu quả ổn | Phải trồng xen nhiều dòng |
| Kỹ thuật làm giống | Đơn giản, ươm hạt | Cần thợ ghép, vườn cây đầu dòng |
Cách làm phổ biến ở Tây Nguyên là kết hợp: ươm cây thực sinh làm gốc, sau đó ghép chồi của dòng tốt lên. Cây vừa có bộ rễ khoẻ của hạt, vừa có tán và quả của dòng đã chọn.
Vườn ghép một dòng: lỗi đắt giá vì không hiểu thụ phấn
Khi biết dòng vô tính đồng đều và năng suất cao, một số người trồng chọn dòng "tốt nhất" rồi ghép toàn bộ vườn bằng dòng đó. Năm đầu cây ra hoa rất đẹp, nhưng đậu quả lèo tèo, chùm quả thưa, nhiều hoa rụng không thành quả. Nguyên nhân thường không phải phân bón hay thời tiết, mà là cả vườn là một kiểu gen, hoa không có phấn tương hợp để thụ tinh.
Hiện tượng này nhẹ hơn nếu vườn bên cạnh có nhiều cây khác dòng, phấn bay sang; nặng hơn nếu vườn biệt lập trên một sườn đồi, xung quanh là rừng hay mặt hồ — tình huống không hiếm ở vùng hồ Tà Đùng. Cách phòng là ngay từ đầu trồng hoặc ghép xen nhiều dòng, bố trí theo hàng xen kẽ hay theo khối nhỏ cạnh nhau, để mỗi cây có hàng xóm khác dòng trong tầm phấn bay.
Nếu vườn đã lỡ trồng một dòng, có thể ghép bổ sung một số cây bằng các dòng khác, rải đều trong vườn. Việc này nên hỏi ý kiến khuyến nông để chọn dòng có thời gian nở hoa trùng nhau, vì hai dòng hoa nở lệch ngày thì vẫn không thụ phấn cho nhau được.
Một ví dụ giả định: trăm hạt từ cây sai nhất vườn
Để thấy rõ phân ly, hãy hình dung một ví dụ giả định. Một hộ ở vùng hồ có cây vối sai nhất vườn, năm nào cũng trĩu cành. Chủ vườn hái một rổ quả chín của cây đó, lấy một trăm hạt ươm thành cây con, trồng thành một khoảnh riêng. Vài năm sau, khoảnh vườn ấy cho ra một bức tranh rất quen với người làm cà phê lâu năm: một số ít cây sai gần bằng cây mẹ, phần đông là cây trung bình như mọi cây trong vườn, và một số cây ít quả, hạt nhỏ, hoặc nhiễm gỉ sắt nặng.
Nếu cũng từ cây mẹ đó, chủ vườn lấy chồi vượt ghép lên một trăm gốc thực sinh khoẻ, thì trăm cây ghép sẽ gần như đồng loạt mang đặc tính của cây mẹ về tán, cỡ quả, sức chống bệnh, chỉ khác nhau do vị trí đất, nước, chăm sóc. Nhưng nếu cả khoảnh chỉ toàn cây ghép từ một mẹ, chúng sẽ cần phấn từ những cây khác trong vườn để đậu quả.
Ví dụ này không có số đo thật, chỉ nhằm minh hoạ cơ chế. Nó cũng giải thích vì sao các cơ quan nghiên cứu phải thử nghiệm một dòng nhiều năm, ở nhiều nơi, trước khi giới thiệu: một cây đẹp trong một vườn chưa chắc giữ được ưu thế khi trồng ở nơi khác.
Những hiểu lầm hay gặp về cây hạt và cây ghép
"Lấy hạt cây sai nhất là có giống tốt." Như đã giải thích, hạt phân ly. Muốn giữ đặc tính cây sai nhất, lấy chồi của nó ghép lên gốc khác.
"Cây ghép yếu, mau già." Cây ghép đúng kỹ thuật trên gốc khoẻ không yếu hơn cây hạt. Cây ghép mau xuống thường do vết ghép kém, gốc ghép yếu, hoặc chăm sai sau ghép.
"Cây ghép không cần cây khác để thụ phấn." Sai. Ghép không thay đổi bản chất thụ phấn chéo của cà phê vối; vườn ghép càng cần trộn dòng.
"Cây hạt chịu hạn, cây ghép không chịu hạn." Sức chịu hạn phụ thuộc nhiều vào rễ. Cây ghép trên gốc thực sinh có rễ cọc khoẻ vẫn chịu hạn tốt; cây giâm cành không có rễ cọc thì kém hơn ở đất dốc khô.
"Gốc ghép nào cũng như nhau." Gốc ghép quyết định bộ rễ, ảnh hưởng tới sức chống tuyến trùng và khả năng hút nước. Một số nơi dùng gốc ghép có sức chống chịu tuyến trùng tốt hơn cho vườn tái canh; điều này nên hỏi cơ quan chuyên môn.
Hệ quả cho người trồng quanh hồ Tà Đùng
Thứ nhất, khi trồng mới hay trồng lại, cây ghép từ tổ hợp nhiều dòng đã được công nhận thường cho vườn đồng đều và ra quả sớm hơn; cây thực sinh rẻ hơn, rễ khoẻ, nhưng chấp nhận vườn không đều. Nhiều hộ chọn cách trồng cây thực sinh trước, sau một thời gian ghép chồi dòng tốt lên những cây thể hiện kém.
Thứ hai, với vườn đồi dốc biệt lập, nhất định phải trộn dòng; đừng trông vào phấn từ vườn hàng xóm. Vẽ sơ đồ vườn, ghi dòng nào trồng ở hàng nào, để sau này dặm cây hay ghép bổ sung còn biết.
Thứ ba, cây hạt tự mọc dưới gốc (hạt rụng nảy mầm) không nên giữ lại làm cây giống, vì không biết bố là ai và thường mọc ở chỗ không thuận. Muốn nhân giống thì làm có chủ đích: lấy hạt từ vườn sản xuất hạt giống, hoặc lấy chồi từ vườn cây đầu dòng.
Thứ tư, đừng đánh giá một cây mới qua một vụ. Cây cà phê có năm sai năm ít, chịu ảnh hưởng của thời tiết từng năm. Muốn biết một cây trong vườn thực sinh có đáng lấy chồi nhân ra hay không, theo dõi nó ít nhất vài vụ liên tiếp, ghi lại năng suất ước chừng, cỡ hạt, mức nhiễm bệnh, rồi so với cây xung quanh. Cây giữ được ưu thế qua nhiều năm mới là ứng viên đáng nhân; cây chỉ sai một năm có thể chỉ nhờ được chỗ đất tốt hay được tưới nhiều hơn.
Một chút về giâm cành và nuôi cấy mô
Ngoài ghép, cà phê vối còn có thể nhân vô tính bằng giâm cành: lấy đoạn chồi vượt có lá, xử lý cho ra rễ trong điều kiện ẩm, rồi trồng. Cây giâm cành là bản sao cây mẹ, nhưng không có rễ cọc như cây hạt, bộ rễ toả ngang hơn. Trên đất dốc, mùa khô dài, đây là điểm cần cân nhắc. Ở vùng hồ, cây giâm cành ít gặp hơn cây ghép.
Nuôi cấy mô là kỹ thuật phòng thí nghiệm, nhân một cây mẹ thành rất nhiều cây con trong thời gian ngắn, được các viện nghiên cứu và một số doanh nghiệp giống sử dụng. Người trồng nhỏ hiếm khi tiếp xúc trực tiếp, nhưng có thể gặp cây giống có nguồn gốc nuôi cấy mô ở một số vườn ươm. Như mọi cây giống, hỏi rõ dòng, nguồn gốc và giấy tờ.
Cả ba kỹ thuật vô tính đều phục vụ một mục đích: giữ nguyên một tổ hợp gen tốt. Còn sự đa dạng cần cho thụ phấn, người trồng phải chủ động tạo ra bằng cách trồng nhiều dòng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trồng cà phê từ hạt của cây sai quả mà cây con không sai?
Cà phê vối thụ phấn chéo, mỗi hạt là con lai giữa cây mẹ và một cây bố không biết trước, nên cây con phân ly, mỗi cây một kiểu. Muốn giữ đặc tính cây sai quả, phải nhân vô tính bằng cách lấy chồi ghép lên gốc khác.
Cà phê chè có cần trồng nhiều giống để thụ phấn không?
Không bắt buộc. Cà phê chè tự thụ phấn được, trồng một giống cả vườn vẫn đậu quả. Cà phê vối thì ngược lại, cần phấn từ cây khác kiểu gen, nên vườn vối ghép phải trồng xen nhiều dòng.
Cây cà phê ghép có sống lâu bằng cây hạt không?
Cây ghép đúng kỹ thuật trên gốc khoẻ có thể cho thu hoạch lâu năm như cây hạt. Tuổi thọ vườn phụ thuộc nhiều hơn vào chăm sóc, đất, sâu bệnh và cách tỉa. Cây ghép mau xuống thường do vết ghép kém hoặc gốc yếu.
Vườn ghép một dòng đậu quả kém thì sửa thế nào?
Có thể ghép bổ sung một số cây bằng các dòng khác, rải đều trong vườn, chọn dòng nở hoa cùng thời điểm với dòng hiện có. Nên hỏi khuyến nông để chọn tổ hợp dòng và tỉ lệ phù hợp.
Có nên giữ cây cà phê con tự mọc dưới gốc không?
Không nên dùng làm cây giống. Cây tự mọc từ hạt rụng không biết bố là ai, phân ly như mọi cây hạt và thường mọc ở chỗ không thuận. Muốn nhân giống thì lấy hạt từ vườn sản xuất hạt giống hoặc chồi từ vườn đầu dòng.
Cây cà phê giâm cành khác cây ghép thế nào?
Cả hai đều là bản sao cây mẹ. Cây ghép có bộ rễ của gốc ghép, nếu gốc thực sinh thì có rễ cọc. Cây giâm cành tự ra rễ từ đoạn cành, không có rễ cọc, rễ toả ngang hơn, nên trên đất dốc khô cần cân nhắc.