Cây cà phê giống tốt trong bầu có lá xanh đậm, dày, không đốm bệnh; thân thẳng, cứng cáp, không vống cao; rễ cọc mọc thẳng xuống đáy bầu, không cong gập hay xoắn; bầu đất chặt, không vỡ, không lỏng chân cây. Với cây ghép, vết ghép phải liền kín, chồi ghép đã ra vài cặp lá khoẻ. Cây đạt những điều này thường bén rễ nhanh và ít chết sau khi trồng.
Ở vùng hồ Tà Đùng, cây giống thường được mua từ các vườn ươm trong vùng hoặc chở từ nơi khác tới. Đường lên vườn đồi dốc, nắng gió, nên cây yếu hay chết dọc đường và trong tháng đầu. Bài này đi qua từng phần của cây con: lá, thân, rễ, bầu, vết ghép; đưa ra câu hỏi cho vườn ươm; và cách vận chuyển, giữ cây trước khi trồng. Các con số về tuổi cây, số cặp lá chỉ là mốc tham khảo thường gặp, tiêu chuẩn chính thức theo quy định hiện hành của ngành.
Nhìn lá: phần dễ thấy nhất, cũng dễ bị đánh lừa nhất
Màu và độ dày. Lá xanh đậm, bóng, dày, phiến lá phẳng là dấu hiệu cây đủ dinh dưỡng và đã được tập nắng. Lá xanh nhạt, mỏng, mềm oặt thường là cây để quá lâu dưới bóng râm dày hoặc thiếu đạm.
Đốm, cháy mép, vàng lá. Đốm nâu, đốm vàng cam ở mặt dưới lá có thể là dấu hiệu bệnh (như gỉ sắt hay nấm lá); cháy mép có thể do phân quá liều hoặc thiếu nước. Cây có nhiều lá như vậy nên bỏ qua.
Số cặp lá. Cây thực sinh trong bầu thường được bán khi đã có khoảng năm tới bảy cặp lá thật; cây ghép có chồi ghép đã ra vài cặp lá. Đây là mốc phổ biến, không phải luật cứng; quan trọng hơn là các cặp lá đều, không rụng lá gốc quá nhiều.
Lá non đầu cành. Cây khoẻ có đọt non đang ra, lá non xanh bóng. Cây ngừng ra đọt, lá non xoăn hay thâm đen là cây có vấn đề ở rễ hoặc bị sâu chích hút.
Nhìn thân và cổ rễ
Thân cây con nên thẳng, cứng, có độ to tương xứng với chiều cao. Cây cao vống, thân mảnh như cọng, lá thưa thường là cây để trong bóng quá dày hoặc bón đạm nhiều; trồng ra nắng gió vùng đồi dễ gãy ngọn, cháy lá. Cây thấp, lùn, thân to, lá dày thường đã được tập nắng dần trước khi xuất vườn, thích nghi nhanh hơn.
Cổ rễ là đoạn thân giáp mặt đất trong bầu. Đoạn này phải sạch, không thâm đen, không teo thắt. Cổ rễ thối, thắt lại là dấu hiệu nấm gây chết cây con, cây như vậy dù lá còn xanh vẫn sẽ héo rũ sau vài tuần trồng. Lấy ngón tay ấn nhẹ quanh cổ rễ: thân không lỏng lay trong bầu là tốt.
Với cây ghép, nhìn kỹ vết ghép: vết liền, chồi ghép và gốc ghép gắn chặt, dây buộc đã được tháo hoặc nới, không thắt vào thân. Vết ghép nứt, có nhựa chảy, mô sẹo sần sùi bất thường hoặc chồi ghép lệch hẳn sang một bên là điểm yếu, dễ gãy khi gió lớn trên sườn đồi.
Nhìn rễ: phần quan trọng nhất mà ít ai xem
Cà phê vối trồng từ hạt có rễ cọc, là rễ chính đâm thẳng xuống, giúp cây bám đất và tìm nước sâu trong mùa khô. Trong bầu, rễ cọc gặp đáy bầu sẽ cong lại, nếu cây ở trong bầu quá lâu, rễ có thể xoắn vòng quanh đáy. Rễ cọc đã cong gập, xoắn, khi trồng xuống sẽ không đâm thẳng nữa, cây sinh trưởng kém, dễ đổ ngã và chịu hạn kém về sau. Đây là lỗi không nhìn thấy từ trên, nhưng ảnh hưởng tới cả chục năm của cây.
Cách kiểm hợp lý là xin vườn ươm cho rạch thử một vài bầu đại diện trong lô. Rễ tốt là rễ cọc thẳng, màu trắng ngà, có nhiều rễ con xung quanh; rễ xấu là rễ thâm nâu, thối, cong chữ L hay xoắn ốc ở đáy, hoặc mọc xuyên qua đáy bầu cắm xuống nền vườn ươm (khi nhấc lên sẽ bị đứt). Một vườn ươm làm ăn tử tế thường không ngại cho bạn xem vài bầu.
Cũng nên nhìn đáy bầu: nhiều rễ trắng thò ra khỏi lỗ đáy cho thấy cây đã ở trong bầu khá lâu, rễ đã chạm đáy và tìm đường đi ra. Cây như vậy nên trồng ngay, và khi trồng cắt gọn phần rễ thò ra bằng dao sắc thay vì để rễ bị giật đứt.
Nhìn bầu đất
Bầu chặt, không vỡ. Nhấc bầu lên, đất không rơi lả tả, cây không lung lay. Bầu vỡ khi chở lên đồi làm rễ đứt, cây chết hàng loạt.
Đất bầu là đất gì. Bầu tốt thường trộn đất mặt tơi với phân hữu cơ hoai. Đất bầu quá nặng, dính như sét, khó thoát nước; quá nhẹ, toàn mùn, dễ vỡ.
Kích cỡ bầu. Bầu quá nhỏ so với cây là dấu hiệu cây ở quá lâu, rễ chật. Bầu vừa với tuổi cây thì rễ còn chỗ, chưa xoắn.
Sạch cỏ và sạch sâu. Bầu mọc đầy cỏ dại, có ốc sên, kiến làm tổ là bầu chăm kém. Cỏ trong bầu sẽ theo cây ra vườn, và sâu bệnh trong đất bầu cũng vậy. Một số loại tuyến trùng hại rễ cà phê có thể đi theo đất bầu từ vườn ươm vào vườn mới; vì thế nguồn đất làm bầu sạch hay không là câu đáng hỏi, nhất là với vườn đang tái canh.
Độ ẩm bầu khi nhận. Bầu ẩm đều, không khô nứt, không sũng nước. Bầu khô cong vênh cho thấy cây bị bỏ khát; bầu sũng, có mùi chua là dấu hiệu úng, rễ dễ thối.
Cây đã tập nắng hay chưa: điều quyết định tháng đầu trên đồi
Trong vườn ươm, cây con thường được che lưới hoặc giàn để tránh nắng gắt. Trước khi xuất vườn, vườn ươm làm cẩn thận sẽ dỡ dần lớp che trong vài tuần, cho cây quen với nắng trực tiếp. Cây đã tập nắng có lá dày, xanh đậm, cuống lá cứng; cây chưa tập nắng lá mỏng, xanh nhạt, mềm.
Sự khác biệt này lộ ra rất nhanh khi trồng lên sườn đồi quanh hồ, nơi nắng mùa khô gay gắt và gió thổi thông thoáng. Cây chưa tập nắng thường cháy lá ngay tuần đầu, rụng gần hết lá, phải mất nhiều tuần mới ra lá mới, nhiều cây không qua nổi. Cây đã tập nắng chỉ hơi chững lại vài ngày rồi tiếp tục ra đọt.
Hỏi thẳng vườn ươm "cây đã dỡ che bao lâu", và nhìn lá để đối chiếu. Nếu buộc phải nhận cây chưa tập nắng, đặt cây dưới bóng râm nhẹ ở vườn mình vài tuần, mở dần ra nắng, rồi mới trồng; hoặc khi trồng thì che cho mỗi cây một tấm che tạm bằng lá, cành khô ở phía nắng chiều.
Khi nào nên từ chối cả lô cây
Có những dấu hiệu cho thấy vấn đề không nằm ở vài cây mà ở cả cách làm của vườn ươm. Gặp những điều dưới đây, nên cân nhắc không nhận lô cây, dù đã đặt trước.
- Rạch thử vài bầu ngẫu nhiên mà phần lớn có rễ cọc cong gập hoặc xoắn vòng ở đáy.
- Nhiều cây có cổ rễ thâm đen, teo thắt, hoặc cây héo rũ dù bầu đủ ẩm.
- Nhiều lá có đốm bệnh, đặc biệt đốm vàng cam ở mặt dưới lá.
- Lô cây ghép mà không phân biệt được dòng, vườn ươm không ghi dòng, không nói được chồi lấy từ đâu.
- Cây không đều: lẫn cây quá nhỏ, cây vống cao, cây mới ghép chưa liền trong cùng một lô.
- Bầu vỡ nhiều, cây lung lay, đất bầu lẫn rác, đá, cỏ dại.
Từ chối một lô cây là việc khó chịu, nhất là khi mùa trồng đã tới. Nhưng cây giống kém sẽ đi theo vườn hàng chục năm, còn trễ một vài tuần để tìm lô khác thường ít thiệt hại hơn nhiều. Nếu mua qua người quen hay qua hợp tác xã, nói rõ tiêu chí ngay từ lúc đặt để tránh tranh cãi khi giao.
Cây ghép trong bầu: thêm những điểm phải xem
Cây ghép bán trong bầu thường là gốc thực sinh đã được ghép chồi của dòng chọn ngay ở vườn ươm. Ngoài những điều chung về lá, thân, rễ, bầu, cây ghép có vài điểm riêng. Thứ nhất là vị trí vết ghép: nằm ở độ cao hợp lý trên thân, không sát đất quá, để khi trồng và vun gốc không vùi vết ghép xuống đất ẩm, dễ thối.
Thứ hai là chồi ghép phải là chồi chính phát triển: thẳng, khoẻ, có vài cặp lá. Gốc ghép thường nảy thêm chồi phụ bên dưới vết ghép; những chồi này là chồi của gốc thực sinh, nếu để lại sẽ cạnh tranh và lấn át chồi ghép. Vườn ươm tốt đã tỉa sạch; khi nhận cây, thấy chồi lạ dưới vết ghép thì biết cần tỉa sau khi trồng.
Thứ ba là dây buộc vết ghép: phải được nới hoặc tháo đúng lúc. Dây để quá lâu sẽ thắt vào thân khi cây lớn, tạo vết lõm, gió lớn dễ gãy ngang. Những điều này nghe nhỏ, nhưng chúng quyết định cây ghép có đứng vững trên sườn đồi lộng gió quanh hồ hay không.
Những câu nên hỏi vườn ươm trước khi đặt cây
Không cần hỏi dồn dập; một vườn ươm nghiêm túc thường tự nói được phần lớn những điều này.
- Cây thực sinh hay cây ghép; nếu ghép, gốc là gì, chồi lấy từ dòng nào, từ vườn cây đầu dòng nào.
- Cây ươm được bao lâu, đã tập nắng chưa, tập trong bao lâu.
- Lô cây có bao nhiêu dòng, mỗi dòng bao nhiêu cây, có đánh dấu từng dòng để trồng xen không.
- Vườn ươm có giấy tờ hoạt động sản xuất kinh doanh giống theo quy định hiện hành không.
- Cây chết trong thời gian đầu do lỗi cây giống thì xử lý thế nào: đổi cây, bù cây.
- Có cho rạch thử vài bầu để xem rễ không.
Không hỏi được hay câu trả lời mập mờ thì nên cân nhắc. Tiết kiệm một khoản nhỏ ở cây giống có thể phải trả bằng nhiều năm năng suất thấp và công trồng dặm.
Chở cây lên vườn đồi và giữ cây trước khi trồng
Đoạn từ vườn ươm tới hố trồng là đoạn nhiều cây chết nhất. Vài bước sau giúp giảm hao hụt trên đường đồi quanh hồ.
- Tưới đẫm cây ở vườn ươm khoảng một ngày trước khi chở, để bầu đủ ẩm nhưng không nhão.
- Xếp bầu đứng, sát nhau trên xe, có lót và che bạt thoáng để tránh nắng gió thổi trực tiếp; không chất chồng nhiều tầng đè bẹp bầu.
- Chở vào sáng sớm hoặc chiều mát, tránh trưa nắng; đường dốc thì đi chậm, hạn chế xóc làm vỡ bầu.
- Tới vườn, đặt cây dưới bóng râm nhẹ, gần nơi trồng, tưới ẩm; không để nằm phơi nắng giữa đồi.
- Trồng càng sớm càng tốt, lý tưởng là trong vài ngày; giữ lâu thì tưới đều và để cây làm quen dần với nắng.
- Phân cây theo dòng, đánh dấu, để trồng đúng sơ đồ xen dòng đã định.
Câu hỏi thường gặp
Cây cà phê giống bao nhiêu tháng tuổi thì trồng được?
Cây thực sinh trong bầu thường được trồng khi có khoảng năm tới bảy cặp lá thật, tương ứng vài tháng ươm; cây ghép khi chồi ghép đã ra vài cặp lá khoẻ. Đây là mốc phổ biến, nên kiểm tiêu chuẩn cây giống hiện hành và hỏi khuyến nông.
Làm sao biết rễ cà phê trong bầu bị cong?
Xin vườn ươm rạch thử vài bầu đại diện trong lô. Rễ tốt là rễ cọc thẳng, màu trắng ngà, nhiều rễ con. Rễ cong gập hình chữ L, xoắn vòng ở đáy bầu hoặc thâm thối là dấu hiệu xấu, cây trồng xuống sinh trưởng kém và chịu hạn kém.
Cây giống cao to có tốt hơn cây thấp không?
Không nhất thiết. Cây cao vống, thân mảnh, lá mỏng thường do để trong bóng quá dày, ra nắng dễ cháy lá, gãy ngọn. Cây thấp, thân to, lá dày, đã tập nắng thường thích nghi nhanh hơn trên vườn đồi.
Có nên mua cây giống rẻ trôi nổi không?
Rủi ro cao: khó biết dòng, khó biết rễ có tốt không, dễ mang bệnh từ vườn ươm vào vườn. Nên mua ở vườn ươm có giấy tờ, cho xem rễ, ghi rõ dòng và có cam kết khi cây chết do lỗi giống.
Lá cây giống có đốm vàng cam là bệnh gì?
Đốm vàng cam, có bột ở mặt dưới lá có thể là dấu hiệu bệnh gỉ sắt; các đốm nâu khác có thể do nấm lá. Không nên mua cây có nhiều lá như vậy. Muốn biết chính xác, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông địa phương.
Chở cây cà phê giống đi xa cần lưu ý gì?
Tưới đẫm trước một ngày, xếp bầu đứng sát nhau, che nắng gió nhưng thoáng, chở lúc mát, đi chậm đường dốc. Tới nơi để cây dưới bóng nhẹ, tưới ẩm và trồng càng sớm càng tốt.