Trồng dặm là trồng cây mới vào chỗ cây cà phê đã chết hoặc quá yếu, để vườn đủ mật độ; nên dặm sớm, ngay trong mùa mưa cùng năm trồng mới, bằng cây giống khoẻ hơn hoặc ít nhất bằng cây đã trồng, và chỉ sau khi đã tìm ra lý do cây cũ chết. Dặm mà không tìm nguyên nhân thì cây dặm thường chết theo, nhất là khi thủ phạm là bệnh rễ trong đất.
Ở các vườn đồi quanh hồ Tà Đùng, tỉ lệ cây chết sau trồng có thể cao hơn vùng bằng vì nắng gió, đất trôi, đường chở cây dài. Bài này đi qua những nguyên nhân hay gặp, cách đọc dấu hiệu trên cây chết, cách chuẩn bị hố dặm và chăm cây dặm. Phần dùng thuốc bảo vệ thực vật chỉ ở mức nguyên tắc; liều lượng, tên thuốc phải theo nhãn và hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật.
Tỉ lệ cây chết bao nhiêu thì đáng lo
Trồng mới bao giờ cũng có hao hụt; không vườn nào sống đủ trăm phần trăm. Một vài cây chết rải rác trong một khoảnh vườn là chuyện bình thường, dặm bù là xong. Điều đáng lo là khi tỉ lệ chết cao bất thường, hoặc cây chết tiếp diễn sang mùa thứ hai, thứ ba, hoặc chết tập trung theo một khu. Khi đó vấn đề không còn nằm ở từng cây mà ở cây giống, ở cách trồng, hay ở đất.
Bài này không đưa con số "tỉ lệ chết chấp nhận được" vì mỗi vườn, mỗi năm một khác: năm mưa thuận khác năm hạn đầu mùa, cây ghép khác cây hạt, vườn sát hồ khác vườn đỉnh đồi. Cách thực tế là so với chính mình: đếm số cây chết sau tháng đầu, sau mùa mưa, sau mùa khô đầu tiên, ghi lại. Năm sau trồng tiếp hay dặm, so lại. Nếu vườn mình chết nhiều hơn hẳn các vườn quanh đó cùng năm, cùng nguồn giống, thì nhiều khả năng có vấn đề riêng cần tìm.
Khi đem chuyện cây chết hỏi khuyến nông hay hàng xóm, mang theo vài cây chết đã nhổ cả rễ và mô tả cách trồng. Người có kinh nghiệm nhìn rễ thường đoán được nguyên nhân nhanh hơn nhiều so với nghe kể.
Năm nhóm nguyên nhân cây chết sau trồng
Cây giống kém. Rễ cọc cong, cổ rễ thối, cây chưa tập nắng, bầu vỡ khi chở. Thường thấy cây chết rải rác ngay trong vài tuần đầu, lá cháy, héo dù đất ẩm.
Trồng sai kỹ thuật. Không rạch đáy bầu, để rễ cọc cong; lấp đất không chặt tạo khoảng trống quanh bầu; vùi vết ghép; bón phân tươi vào hố. Cây chậm lớn, rồi lụi dần.
Khô hạn. Trồng muộn, gặp mùa khô khi rễ chưa ăn sâu; mùa khô đầu tiên không tủ gốc, không tưới cứu. Cây héo từ ngọn, lá rụng, thân khô dần.
Úng nước. Hố ở chỗ trũng, đất chặt bí, mưa dầm làm hố đọng nước. Rễ thối đen, cây vàng lá rồi chết. Trên sườn đồi ít gặp hơn nhưng vẫn xảy ra ở chân dốc, chỗ bằng giữa sườn.
Sâu bệnh hại rễ và gốc. Tuyến trùng, nấm hại rễ, rệp sáp hại rễ, mối, sùng ăn rễ. Hay gặp ở vườn tái canh trên đất cà phê cũ. Cây vàng lá, còi, rễ có u sần hoặc thối, nhổ lên rất nhẹ.
Đọc dấu hiệu trên cây chết trước khi dặm
Trước khi mang cây mới tới, dành thời gian nhổ vài cây chết lên xem. Đây là việc người trồng hay bỏ qua vì vội, nhưng nó cho biết nhiều điều nhất. Nhổ cây lên nhẹ bẫng, rễ gần như không còn, thì nghi tới sâu bệnh hại rễ hoặc úng; nhổ lên còn cả khối bầu nguyên vẹn, rễ không mọc ra ngoài bầu, thì cây chưa bén rễ — thường do trồng sai, đất quanh bầu không chặt, hoặc khô hạn.
Nhìn rễ: rễ cọc cong gập ở đáy bầu là lỗi cây giống; rễ có nhiều u sần, nốt nhỏ có thể liên quan tới tuyến trùng; rễ thâm đen, vỏ rễ tuột ra như ống là thối rễ do úng hoặc nấm; rễ bị cắn đứt, có sâu trắng trong đất là sùng; rễ có lớp bông trắng là rệp sáp hại rễ. Nhìn cổ rễ: thâm, teo thắt là nấm lở cổ rễ.
Nhìn sự phân bố: cây chết rải rác ngẫu nhiên thường là cây giống hoặc kỹ thuật trồng; cây chết thành từng đám, lan dần ra xung quanh thì nghi bệnh trong đất. Với trường hợp sau, nên mời cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông xem, có thể lấy mẫu đất, rễ để kiểm, trước khi dặm hàng loạt.
Dấu hiệu và hướng xử lý trước khi dặm
Bảng dưới tóm tắt các dấu hiệu thường gặp và hướng xử lý theo nguyên lý. Không thay cho chẩn đoán của cán bộ chuyên môn.
| Dấu hiệu | Nghi nguyên nhân | Trước khi dặm nên |
|---|---|---|
| Chết rải rác, bầu còn nguyên, rễ không ra ngoài bầu | Trồng sai, khô hạn | Sửa kỹ thuật trồng, chuẩn bị tưới, tủ gốc |
| Rễ cọc cong gập ở đáy bầu | Cây giống kém | Đổi nguồn giống, kiểm rễ lô dặm |
| Rễ thâm đen, vỏ tuột, đất chỗ đó đọng nước | Úng, thối rễ | Làm rãnh thoát nước, đắp gốc cao hơn |
| Rễ u sần, cây vàng còi, chết thành đám | Tuyến trùng, nấm rễ | Mời cán bộ chuyên môn, xử lý đất theo hướng dẫn |
| Rễ bị cắn, có sâu trắng trong đất | Sùng hại rễ | Xử lý theo hướng dẫn bảo vệ thực vật |
| Lớp bông trắng quanh rễ, có kiến | Rệp sáp hại rễ | Kiểm cả cây xung quanh, xử lý theo hướng dẫn |
Nếu dùng thuốc bảo vệ thực vật, đọc kỹ nhãn, dùng đúng liều, đúng đối tượng, đồ bảo hộ đầy đủ và tuân thủ thời gian cách ly. Không tự pha trộn nhiều loại thuốc theo truyền miệng.
Chuẩn bị hố dặm
Hố dặm cần được làm lại cẩn thận, không chỉ moi đất cắm cây mới vào chỗ cũ.
- Nhổ bỏ toàn bộ cây chết kèm rễ; gom rễ bệnh ra khỏi vườn, không vứt tại chỗ.
- Đào lại hố, rộng hơn hố cũ một chút, phơi đất vài ngày nếu thời tiết cho phép.
- Nếu nghi bệnh đất, xử lý theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật; có thể thay một phần đất bằng đất mặt sạch từ khu khác.
- Trộn phân hữu cơ hoai, lân và vôi theo khuyến cáo, lấp lại hố.
- Với chỗ trũng đọng nước, làm rãnh thoát nước hoặc đắp gốc cao hơn mặt đất xung quanh.
- Để hố ổn định một thời gian ngắn rồi mới trồng, nếu mùa vụ còn cho phép.
Với vườn đồi quanh hồ, đặt hố dặm cũng cần nhìn lại vị trí: nếu cây cũ chết vì nằm đúng đường nước chảy từ trên dốc xuống, hãy đắp một bờ nhỏ hình bán nguyệt phía trên hố để chia dòng, hoặc dời hố lệch sang một chút trong hàng. Một hố dặm làm kỹ tốn thêm nửa giờ công, nhưng tránh được việc phải dặm lần thứ hai, thứ ba ở cùng một chỗ.
Chọn cây dặm: phải khoẻ hơn, không chỉ bằng
Cây dặm trồng muộn hơn cây xung quanh vài tháng tới cả năm, lại phải lớn lên trong bóng và trong sự cạnh tranh rễ của cây lân cận. Nếu chọn cây dặm cùng cỡ với cây đã trồng ban đầu, nó sẽ luôn tụt lại phía sau. Vì thế cây dặm nên là cây lớn hơn, khoẻ hơn một chút: bầu to hơn, nhiều cặp lá hơn, đã tập nắng kỹ.
Nhiều hộ giữ lại một số cây giống dư trong bầu lớn, chăm riêng ở vườn ươm nhỏ ngay đầu rẫy, để làm cây dặm. Đây là cách làm hợp lý: cây đã quen với khí hậu tại chỗ, sẵn sàng khi cần, không phải chở xa. Lưu ý không để cây trong bầu quá lâu đến mức rễ xoắn.
Với vườn ghép xen dòng, cây dặm phải đúng dòng của hàng đó theo sơ đồ vườn, để giữ tỉ lệ dòng và sự cân bằng thụ phấn. Một vườn dặm tuỳ tiện sau vài năm sẽ lệch dòng mà chủ vườn không biết. Nếu không còn cây đúng dòng, ghi lại dòng thay thế vào sơ đồ để sau này còn điều chỉnh khi ghép.
Dặm muộn: khi nào còn đáng làm
Dặm tốt nhất là ngay trong mùa mưa năm trồng. Sang năm thứ hai, cây xung quanh đã lớn, cây dặm vẫn bắt kịp được nếu chăm kỹ. Từ năm thứ ba trở đi, cây xung quanh đã khép tán, chỗ trống bị che bóng, rễ cây bên cạnh lan kín; cây dặm thường còi cọc, khó bao giờ cho năng suất như cây xung quanh.
Với chỗ trống trong vườn đã cho quả nhiều năm, có những lựa chọn khác dặm cà phê: để cây xung quanh tỉa tán rộng ra chiếm chỗ; trồng một cây che bóng hoặc cây trồng xen hợp lý; hoặc chờ đợt ghép cải tạo, tái canh lớn hơn để xử lý cả khu. Danh mục chăm vườn trên trang có bài riêng về cây che bóng và trồng xen.
Cũng cần tính tới chi phí cơ hội: công và tiền dặm muộn có khi đặt vào bón phân, tỉa cành cho cây xung quanh lại cho kết quả tốt hơn. Không có câu trả lời chung; người chủ vườn cân theo số chỗ trống, tuổi vườn và kế hoạch của mình.
Nếu vẫn quyết định dặm muộn, dùng cây lớn, đào hố to, bón lót kỹ, tỉa bớt cành của cây bên cạnh để mở sáng cho cây dặm, và chăm riêng trong mấy năm đầu.
Chăm cây dặm cho kịp vườn
Tưới riêng. Cây dặm cần được tưới riêng trong mùa khô đầu, vì rễ nông hơn cây xung quanh, lại bị cạnh tranh.
Tủ gốc dày. Rơm, cỏ khô, lá cây giữ ẩm, giảm nhiệt độ mặt đất, hạn chế cỏ.
Đánh dấu. Cắm cọc hoặc buộc dây màu cho cây dặm, để người làm vườn, người làm cỏ nhận ra, tránh phát nhầm, giẫm phải.
Bón ưu tiên. Bón thúc chia nhỏ, đúng hướng dẫn, ưu tiên cây dặm trong một hai năm đầu.
Theo dõi tái phát. Nếu cây dặm cũng vàng, còi như cây cũ, dừng dặm thêm ở khu đó và mời cán bộ chuyên môn xem lại đất. Dặm nhiều lần vào một chỗ đất bệnh chỉ tốn cây giống và công.
Ghi sổ. Ghi lại số cây dặm mỗi năm, ở hàng nào, nguyên nhân cây cũ chết. Sau vài năm, cuốn sổ này cho biết khu nào của vườn có vấn đề kéo dài, nguồn giống nào hay chết, mùa nào hay hao — những thông tin quý khi tính chuyện ghép cải tạo hay tái canh sau này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cây cà phê mới trồng bị chết?
Năm nhóm nguyên nhân hay gặp là cây giống kém, trồng sai kỹ thuật, khô hạn khi rễ chưa ăn sâu, úng nước ở chỗ trũng, và sâu bệnh hại rễ như tuyến trùng, nấm, sùng, rệp sáp. Nhổ cây chết lên xem rễ là cách nhanh nhất để đoán nguyên nhân.
Khi nào nên trồng dặm cà phê?
Tốt nhất là ngay trong mùa mưa cùng năm trồng mới, để cây dặm không tụt xa cây xung quanh. Sang năm thứ hai vẫn bắt kịp được nếu chăm kỹ. Từ năm thứ ba, cây xung quanh khép tán, dặm thường kém hiệu quả.
Cây cà phê chết thành từng đám là do đâu?
Cây chết thành đám, lan dần thường gợi ý bệnh trong đất như tuyến trùng hoặc nấm hại rễ, hay gặp ở vườn tái canh trên đất cà phê cũ. Nên mời cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông xem và kiểm mẫu trước khi dặm hàng loạt.
Cây dặm có cần to hơn cây trồng ban đầu không?
Nên chọn cây khoẻ hơn, bầu to hơn và đã tập nắng kỹ, vì cây dặm trồng muộn lại phải cạnh tranh với cây xung quanh. Cây dặm cùng cỡ cây ban đầu thường tụt lại và khó cho năng suất tương đương.
Có nên dặm cà phê ngay vào hố cũ không?
Không nên chỉ moi đất cắm cây mới. Nhổ bỏ cây chết kèm rễ, đào lại hố, phơi đất, xử lý đất nếu nghi bệnh theo hướng dẫn chuyên môn, bón lót lại rồi mới trồng. Chỗ đọng nước thì làm rãnh thoát hoặc đắp gốc cao.
Vườn ghép xen dòng thì dặm cây thế nào?
Cây dặm phải đúng dòng của hàng hoặc khối đó theo sơ đồ vườn, để giữ tỉ lệ dòng và sự cân bằng thụ phấn chéo. Dặm tuỳ tiện lâu ngày làm vườn lệch dòng, ảnh hưởng đậu quả.