Ghép cải tạo là cưa bỏ phần tán của cây cà phê năng suất thấp hoặc kém chất lượng, nuôi chồi mới từ gốc cũ rồi ghép lên đó chồi của dòng tốt (hoặc ghép thẳng vào bên thân), để có tán mới mang đặc tính dòng chọn trên bộ rễ sẵn có. Cách này giữ được rễ khoẻ, cho quả lại sớm hơn trồng mới, nhưng chỉ hợp với cây gốc còn tốt, rễ không bệnh; vườn già cỗi, rễ hỏng thì phải tính tái canh.
Nhiều vườn vối quanh hồ Tà Đùng bắt đầu từ cây thực sinh không đồng đều; sau nhiều năm, chủ vườn nhận ra cây nào cho ít, cây nào hạt nhỏ, cây nào bệnh nhiều. Ghép cải tạo là cách nâng vườn từng phần mà không phá cả vườn. Bài này giải thích nguyên lý, các kiểu ghép phổ biến, trình tự từ cưa gốc tới khi chồi ghép ra quả, và những lỗi làm hỏng cả đợt ghép. Kỹ thuật ghép cần tay nghề; người chưa quen nên làm cùng thợ có kinh nghiệm hoặc theo lớp tập huấn của khuyến nông.
Vì sao ghép cải tạo thay vì nhổ đi trồng lại
Bộ rễ của một cây cà phê trưởng thành ăn sâu và rộng, là kết quả của nhiều năm. Nhổ cây đi trồng lại, vườn phải bắt đầu từ cây con, mất vài năm kiến thiết mới có quả, và trên đất cà phê cũ còn phải đối mặt với nguy cơ bệnh rễ tích luỹ. Ghép cải tạo giữ nguyên bộ rễ ấy, chỉ thay phần trên mặt đất bằng tán của dòng tốt.
Nhờ rễ sẵn có, chồi ghép lớn rất nhanh so với cây con trồng mới, thường cho quả trở lại sớm hơn. Chi phí cây giống cũng thấp hơn: chỉ cần chồi ghép (cành ghép) từ vườn cây đầu dòng, không cần cả cây trong bầu. Vườn không bị trống trơn, đất được giữ bởi gốc và rễ cũ.
Nhưng ghép cải tạo không phải phép màu. Gốc phải còn khoẻ; rễ bệnh, gốc mục, cây quá già thì chồi yếu, vết ghép không liền, công sức đổ đi. Ngoài ra, giai đoạn từ khi cưa tới khi chồi ghép ra quả, cây gần như không cho thu hoạch, nên phải tính dòng tiền cho mấy vụ đó, thường bằng cách cải tạo cuốn chiếu từng phần vườn.
Khi nào nên ghép cải tạo
Cây năng suất thấp kéo dài. Qua nhiều vụ, cây vẫn cho ít hơn hẳn cây xung quanh dù được chăm như nhau. Đây là cây có kiểu gen kém, thường gặp trong vườn thực sinh.
Cây hạt nhỏ, nhiều hạt lép. Ảnh hưởng tới phân loại hạt khi bán và chất lượng.
Cây nhiễm bệnh gỉ sắt nặng hằng năm. Ghép bằng dòng có sức chống chịu tốt hơn theo tài liệu công bố.
Muốn đổi cơ cấu dòng. Vườn trồng một dòng thiếu thụ phấn, hoặc muốn trộn dòng chín sớm – chín muộn để chia công hái.
Gốc và rễ còn khoẻ. Đây là điều kiện bắt buộc. Kiểm bằng cách xem cây có chồi vượt mập mạp không, rễ quanh gốc có trắng khoẻ không, thân có mục rỗng không. Moi nhẹ đất quanh gốc ở vài cây đại diện để nhìn rễ tơ: rễ tơ nhiều, trắng là gốc còn sức; rễ thâm, ít, có u sần thì nên dừng lại hỏi chuyên môn.
Đánh dấu từ vụ trước. Cách làm thực tế là đi vườn trong mùa quả, buộc dây đánh dấu những cây ít quả, quả nhỏ, bệnh nhiều. Đánh giá bằng mắt khi quả đang trên cây chính xác hơn nhiều so với nhớ lại sau khi đã hái.
Khi nào không nên ghép mà nên tính chuyện khác
Những trường hợp sau đây thường làm ghép cải tạo thất bại hoặc không đáng công:
- Cây đã quá già cỗi, thân mục, rỗng ruột, chồi mọc lên yếu ớt.
- Vườn có dấu hiệu bệnh rễ rõ: cây vàng lá thành đám, rễ u sần hoặc thối, cây chết lan dần. Ghép lên gốc bệnh thì chồi mới cũng sẽ lụi.
- Mật độ vườn quá thưa do cây chết nhiều; ghép số cây còn lại không cứu được năng suất cả vườn.
- Chủ vườn không có nguồn chồi ghép đáng tin, không biết dòng mình định ghép là gì.
- Không đủ dòng tiền để chịu một vài vụ ít hoặc không có thu hoạch trên phần cây cải tạo.
Trong những trường hợp này, tái canh (nhổ bỏ, xử lý đất, trồng lại) hoặc chuyển một phần sang cây trồng khác có thể hợp lý hơn. Bài về tái canh trong danh mục này bàn tiếp.
Hai cách ghép cải tạo phổ biến
Ở Tây Nguyên, hai cách ghép cải tạo hay gặp là ghép chồi trên gốc đã cưa và ghép bên thân không cưa ngay. Bảng so sánh theo nguyên lý; chi tiết thao tác nên học trực tiếp.
| Mặt so sánh | Cưa gốc, nuôi chồi rồi ghép | Ghép bên thân, cưa sau |
|---|---|---|
| Cách làm | Cưa thân ở độ cao thấp, nuôi chồi vượt mọc từ gốc, ghép chồi dòng mới lên chồi vượt | Ghép mắt hoặc chồi dòng mới vào bên thân cây đang có tán, khi mắt ghép sống mới cưa tán cũ |
| Mất thu hoạch | Mất ngay từ khi cưa | Có thể còn thu một phần vụ trước khi cưa tán |
| Độ khó | Phổ biến, nhiều thợ làm quen | Đòi tay nghề cao hơn, vỏ thân phải tróc tốt |
| Rủi ro | Gốc cưa không ra chồi tốt thì mất cây | Mắt ghép không sống thì phải ghép lại |
| Hợp với | Cây gốc khoẻ, chủ vườn chấp nhận mất vụ | Chủ vườn muốn giữ thu hoạch, có thợ giỏi |
Mỗi cách có biến thể riêng ở từng địa phương. Điều quan trọng không phải chọn đúng tên kỹ thuật mà là làm đúng thời điểm, đúng chồi, và chăm kỹ sau ghép.
Trình tự cưa gốc nuôi chồi và ghép
Trình tự dưới đây là nguyên lý chung của cách thứ nhất; độ cao cưa, số chồi giữ lại, thời gian cụ thể nên theo hướng dẫn của khuyến nông và kinh nghiệm thợ ghép tại chỗ.
- Chọn cây cần cải tạo, đánh dấu từ vụ trước; chuẩn bị nguồn chồi ghép từ vườn cây đầu dòng của các dòng định dùng, tính trước sơ đồ xen dòng.
- Cưa thân ở độ cao thấp so với mặt đất, vết cưa vát nghiêng để nước mưa không đọng; cưa gọn, không làm dập toét vỏ.
- Bón phân, tưới (nếu mùa khô) để gốc có sức đâm chồi; tủ gốc giữ ẩm.
- Khi chồi vượt mọc lên, chọn giữ một vài chồi khoẻ, mập, mọc ở vị trí thuận; tỉa bỏ các chồi còn lại.
- Khi chồi đạt độ lớn thích hợp và vào mùa mưa ẩm, tiến hành ghép: cắt ngọn chồi vượt, chẻ và cài chồi ghép (kiểu ghép nêm) hoặc theo kiểu thợ quen dùng, buộc chặt vết ghép.
- Trùm túi nhựa trong nhỏ lên chồi ghép để giữ ẩm; che bớt nắng nếu cần.
- Sau vài tuần, kiểm tra: chồi ghép còn xanh, bắt đầu nhú mầm là sống; chồi đen, khô là chết, có thể ghép lại trên chồi dự phòng.
- Khi chồi ghép đã phát triển ổn định, tháo túi, nới dây buộc; tiếp tục tỉa bỏ chồi mọc từ gốc cũ.
Thời điểm ghép: vì sao là mùa mưa
Vết ghép cần độ ẩm cao và cây đang sinh trưởng mạnh để mô hai bên gắn kết. Mùa mưa ở Tây Nguyên đáp ứng cả hai: không khí ẩm, đất đủ nước, cây đâm chồi mạnh, vỏ dễ tách. Ghép vào mùa khô, chồi ghép dễ mất nước, khô héo trước khi liền.
Cưa gốc thường được tính sao cho chồi vượt đủ lớn để ghép khi đang trong mùa mưa. Một số hộ cưa sau khi hái xong vụ, tận dụng cuối mùa khô và đầu mùa mưa để nuôi chồi. Ở vùng hồ, những ngày mưa dầm liên tục lại gây khó cho việc ghép: dao, tay, chồi ướt, vết ghép dễ nhiễm bẩn. Thợ ghép thường chọn những ngày mưa xen nắng nhẹ, ghép vào buổi sáng khi trời đã ráo.
Chồi ghép (cành ghép) nên lấy từ vườn cây đầu dòng, chọn chồi vượt bánh tẻ (không quá non, không quá già), cắt vào sáng sớm, giữ ẩm, ghép trong thời gian ngắn. Chồi để lâu, héo, ghép tỉ lệ sống thấp.
Lỗi hay gặp làm hỏng một đợt ghép
Ghép lên gốc bệnh. Chồi lên tốt vài tháng rồi vàng lụi, vì rễ bên dưới đang hỏng. Kiểm rễ trước khi quyết định.
Chồi ghép không rõ dòng. Cắt chồi từ cây "trông có vẻ tốt" của hàng xóm, không biết dòng gì, không biết có bệnh không. Sau vài năm vườn lại không đồng đều.
Ghép một dòng cho cả vườn. Lặp lại lỗi thiếu thụ phấn chéo; phải xen nhiều dòng như khi trồng mới.
Không tỉa chồi gốc. Gốc cũ liên tục nảy chồi, chồi gốc lớn nhanh, lấn át chồi ghép. Phải đi tỉa đều đặn trong năm đầu.
Buộc dây quá lâu. Dây thắt vào thân, vết ghép yếu, gió lớn trên sườn đồi làm gãy ngang.
Thiếu chăm sau ghép. Cây cải tạo cần dinh dưỡng và nước như vườn kiến thiết; bỏ bê vì "cây đã lớn rồi" làm chồi ghép còi.
Cải tạo cuốn chiếu: không cưa cả vườn một lúc
Cưa cả vườn trong một năm nghĩa là một vài vụ gần như không có thu nhập từ cà phê, trong khi chi phí phân bón, công ghép, công tỉa vẫn phải bỏ ra. Với nông hộ quanh hồ, phần lớn sống chủ yếu nhờ cà phê, đây là rủi ro lớn. Cách làm phổ biến là cải tạo cuốn chiếu: mỗi năm chỉ cưa ghép một phần vườn, ưu tiên những cây kém nhất, phần còn lại vẫn cho thu hoạch.
Cuốn chiếu cũng giúp học dần. Đợt đầu làm ít, xem tỉ lệ sống của vết ghép, xem dòng mới thể hiện ra sao trên đất của mình, rồi điều chỉnh cho các đợt sau. Nếu một dòng tỏ ra không hợp — bệnh nhiều, chín lệch quá — có thể thay bằng dòng khác ở đợt tiếp.
Với vườn đồi ven hồ, nên ưu tiên cải tạo trước những khu dễ đi lại, gần nguồn nước, để đợt đầu thuận lợi, tỉ lệ sống cao, tạo đà cho các đợt sau. Khu xa, dốc, khó tưới để những năm sau khi đã có kinh nghiệm và có sẵn chồi ghép từ chính những cây ghép đầu tiên đã thành công — tất nhiên chỉ khi chúng thuộc dòng được công nhận và đúng sơ đồ xen dòng.
Ghi chép là điều kiện bắt buộc của cuốn chiếu: ghi cây nào đã cưa năm nào, ghép dòng gì, sống hay chết, cho quả từ vụ nào. Sau ba bốn năm, chủ vườn có một tấm bản đồ thật về vườn mình, thứ quý hơn mọi lời khuyên chung.
Câu hỏi thường gặp
Ghép cải tạo cà phê bao lâu thì có quả lại?
Nhờ bộ rễ sẵn có, chồi ghép lớn nhanh và thường cho quả trở lại sớm hơn hẳn so với trồng mới, có thể từ vụ thứ hai sau ghép tùy chăm sóc và điều kiện. Thời gian cụ thể khác nhau theo vườn, nên hỏi kinh nghiệm thợ ghép và khuyến nông địa phương.
Ghép cải tạo cà phê nên làm vào mùa nào?
Nên ghép vào mùa mưa, khi không khí ẩm, cây đâm chồi mạnh, vỏ dễ tách, vết ghép dễ liền. Ghép mùa khô dễ làm chồi ghép mất nước, héo chết. Chọn ngày mưa xen nắng nhẹ, ghép buổi sáng khi trời ráo.
Cây cà phê nào không nên ghép cải tạo?
Cây quá già, thân mục rỗng, chồi yếu; vườn có dấu hiệu bệnh rễ như vàng lá thành đám, rễ u sần hay thối. Ghép lên gốc bệnh thì chồi mới cũng lụi. Những vườn này nên tính tái canh.
Chồi ghép cà phê lấy ở đâu?
Nên lấy từ vườn cây đầu dòng của các dòng đã được công nhận, có nguồn gốc rõ. Không nên cắt chồi từ cây không rõ dòng của vườn bên cạnh. Chồi bánh tẻ, cắt sáng sớm, giữ ẩm và ghép trong thời gian ngắn.
Sau khi ghép có cần tỉa chồi gốc không?
Có. Gốc cũ liên tục nảy chồi, nếu không tỉa đều đặn, chồi gốc lớn nhanh lấn át chồi ghép. Trong năm đầu sau ghép cần đi tỉa thường xuyên, đồng thời nới dây buộc đúng lúc.
Có nên cưa ghép cả vườn trong một năm?
Không nên với nông hộ sống chủ yếu nhờ cà phê, vì vài vụ gần như mất thu nhập. Cải tạo cuốn chiếu, mỗi năm một phần, ưu tiên cây kém nhất, vừa giữ dòng tiền vừa học dần từ các đợt ghép trước.