Trồng mới cà phê vối quanh hồ Tà Đùng nên làm vào đầu mùa mưa, khi đất đã đủ ẩm; hố được đào và bón lót trước đó vài tuần tới vài tháng; khoảng cách giữa các cây thường quanh ba mét mỗi chiều (tức khoảng một nghìn một trăm cây trên một héc ta), điều chỉnh theo độ dốc và cây trồng xen; hàng cây chạy theo đường đồng mức để giữ đất. Năm đầu, việc quan trọng nhất là giữ cây sống và bén rễ: che gốc, tủ ẩm, trồng dặm sớm, không để cỏ lấn.
Vườn cà phê là cây lâu năm; những sai lầm khi trồng mới như hố nông, bón lót sống, hàng cây chạy dọc dốc, trồng một dòng, sẽ đi theo vườn suốt đời cây. Bài này tập trung vào khâu trồng — từ dọn đất tới hết năm đầu — theo nguyên lý phổ biến ở Tây Nguyên, áp vào điều kiện đồi dốc ven hồ. Chuyện chăm vườn đã cho quả thuộc danh mục chăm vườn theo mùa; chuyện giữ đất trên dốc được bàn kỹ ở danh mục đất, nước, khí hậu.
Thời vụ: vì sao đầu mùa mưa
Cây cà phê con mới trồng có bộ rễ nhỏ, chưa đủ sức tìm nước sâu. Trồng đầu mùa mưa, cây có cả mùa mưa phía trước để bén rễ, ra lá, bộ rễ lan rộng và đâm sâu trước khi mùa khô tới. Trồng muộn, gần cuối mùa mưa, cây chưa kịp bén rễ đã gặp khô hạn, tỉ lệ chết cao, phải tưới nhiều.
Ở Tây Nguyên, mùa mưa thường bắt đầu từ khoảng tháng Tư, tháng Năm, tùy năm; vùng hồ đi theo nhịp chung đó. Mốc thực tế là khi đã có vài trận mưa lớn, đất trong hố ẩm sâu, không phải chỉ ướt mặt. Một cách kiểm đơn giản: bốc một nắm đất ở độ sâu giữa hố, nắm lại thấy kết thành khối, không rời rạc là đủ ẩm.
Với người ở xa có vườn quanh hồ, thời vụ còn là chuyện sắp xếp người làm. Đầu mùa mưa cũng là lúc nhiều hộ cùng trồng, công đào hố, công trồng khan hiếm. Vì vậy hố nên được đào xong từ cuối mùa khô, cây giống đặt trước, người làm hẹn trước; khi mưa đủ, chỉ còn việc đặt cây xuống. Vườn nào chờ có mưa mới bắt đầu đào hố thường trồng trễ, cây gặp mùa khô khi chưa bén rễ.
Tránh trồng vào những ngày nắng gắt xen kẽ đầu mùa, hoặc ngay trước những đợt mưa dầm lớn liên tục trên đất dốc, vì đất mới lấp dễ bị xói trôi. Nếu dự báo có đợt nắng dài sau khi trồng, chuẩn bị nước tưới cứu cây và vật liệu che gốc.
Dọn đất và thiết kế vườn trên đất dốc
Không đốt sạch, không cày trơ. Trên sườn đồi quanh hồ, đất mặt là phần quý nhất và dễ trôi nhất. Dọn cây bụi, gom thân cành làm vật liệu tủ hoặc làm bờ chắn, thay vì đốt và cày trơ cả sườn.
Hàng cây theo đường đồng mức. Cắm hàng theo đường cùng độ cao, vòng quanh sườn đồi, không chạy thẳng từ đỉnh xuống chân dốc. Nước mưa sẽ chảy chậm qua từng hàng thay vì xẻ rãnh dọc theo hàng.
Chừa đường đi và lối chở quả. Vườn đồi cần lối đi để vận chuyển phân, nước, quả chín. Thiết kế từ đầu đỡ phải chặt cây sau này.
Tính trước cây che bóng, chắn gió. Hàng cây chắn gió ở phía gió mạnh, cây che bóng xen trong vườn nên được tính vị trí ngay khi thiết kế, vì trồng sau sẽ khó bố trí.
Tôn trọng ranh giới. Vườn mới chỉ trên đất sản xuất hợp pháp; tuyệt đối không mở vào rừng của Vườn quốc gia Tà Đùng hay đất rừng khác. Ngoài vi phạm pháp luật, cà phê từ đất phá rừng ngày càng bị các thị trường từ chối.
Đào hố và bón lót
Hố trồng cà phê thường được khuyến cáo đào rộng và sâu khoảng nửa mét tới hơn nửa mét mỗi chiều, tùy đất. Khi đào, để riêng lớp đất mặt (màu sẫm, tơi) và lớp đất dưới. Đất mặt sau này trộn với phân để lấp lại quanh bầu cây, nơi rễ non cần dinh dưỡng nhất.
Bón lót là đặt phân vào hố trước khi trồng: phân chuồng hoặc phân hữu cơ đã ủ hoai, có thể thêm lân và vôi theo kết quả hoặc hiểu biết về độ chua của đất. Đất đỏ bazan vùng hồ thường chua, nên vôi là thành phần hay được nhắc. Lượng cụ thể nên theo hướng dẫn của khuyến nông hoặc kết quả phân tích đất; danh mục đất, nước, khí hậu trên trang có bài riêng về đọc độ chua và bón vôi theo nguyên lý.
Điều hay bị bỏ qua là thời gian: hố nên được đào và trộn phân lấp lại trước khi trồng vài tuần tới vài tháng, để phân hoai thêm, đất lắng, và để nước mưa đầu mùa làm ẩm đều trong hố. Bón phân chuồng tươi rồi trồng ngay dễ làm nóng rễ, chết cây con, lại mang theo mầm bệnh.
Khoảng cách và mật độ: tính thế nào
Mật độ là số cây trên một héc ta, tính bằng 10.000 mét vuông chia cho diện tích mỗi cây chiếm (khoảng cách hàng nhân khoảng cách cây). Bảng dưới là các phép tính minh hoạ, không phải khuyến cáo cho một vườn cụ thể.
| Khoảng cách (hàng × cây) | Diện tích mỗi cây | Mật độ xấp xỉ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 3 m × 3 m | 9 m² | khoảng 1.100 cây/ha | Mốc quen thuộc của nhiều vườn vối Tây Nguyên |
| 3 m × 2,5 m | 7,5 m² | khoảng 1.330 cây/ha | Dày hơn, cần tỉa tán gọn |
| 3,5 m × 3 m | 10,5 m² | khoảng 950 cây/ha | Thưa hơn, hợp đất dốc hoặc vườn có cây xen lớn |
| Hàng theo đường đồng mức | Thay đổi theo sườn | Đếm thực tế | Trên dốc, khoảng cách hàng tính theo mặt dốc, không theo mặt bằng |
Trồng dày cho nhiều cây hơn nhưng cây cạnh tranh ánh sáng, nước, dinh dưỡng, vườn bí, dễ sâu bệnh, công tỉa nhiều. Trồng thưa thoáng hơn nhưng bỏ phí đất trong mấy năm đầu. Với vườn có cây che bóng, cây trồng xen như sầu riêng, bơ, mắc ca, mật độ cà phê thường phải giảm. Hỏi khuyến nông để chọn mật độ hợp dòng giống và địa hình.
Các bước đặt một cây xuống hố
Trình tự sau là cách làm phổ biến cho cây trong bầu nhựa, áp dụng cho cả cây thực sinh và cây ghép.
- Moi một hốc giữa hố đã lấp sẵn phân, sâu bằng chiều cao bầu.
- Dùng dao sắc rạch bỏ đáy bầu, cắt gọn phần rễ cọc cong hoặc thò ra ngoài; rạch dọc thành bầu.
- Đặt bầu xuống hốc, rút túi nhựa ra từ từ, giữ nguyên khối đất bầu.
- Lấp đất mặt quanh bầu, nén chặt từ ngoài vào trong để không làm vỡ bầu; mặt bầu thấp hơn mặt đất xung quanh một chút để giữ nước, nhưng không vùi lấp vết ghép.
- Tưới đẫm ngay sau khi trồng nếu đất chưa đủ ẩm.
- Cắm cọc giữ cây ở chỗ gió mạnh, buộc lỏng.
- Tủ gốc bằng rơm, cỏ khô, lá cây cách gốc một khoảng nhỏ để giữ ẩm, tránh để vật liệu tủ áp sát thân gây thối.
- Ghi lại dòng giống của từng hàng vào sơ đồ vườn.
Cây thực sinh hay cây ghép cho vườn mới quanh hồ
Quyết định trồng cây gì đã bàn kỹ ở các bài về giống trong danh mục này; ở khâu trồng mới, có mấy điểm thực tế. Cây ghép trong bầu thường đắt hơn, đồng đều, cho quả sớm hơn, nhưng đòi hỏi trồng xen nhiều dòng và cẩn thận vết ghép khi trồng. Cây thực sinh rẻ hơn, rễ cọc khoẻ, hợp đất dốc khô, nhưng vườn không đồng đều và ra quả muộn hơn.
Một cách nhiều hộ dùng là trồng cây thực sinh trước, sau vài năm quan sát, cây nào cho kết quả kém thì cưa ghép bằng chồi dòng tốt, cây nào tốt thì giữ. Cách này kéo dài thời gian nhưng giảm chi phí ban đầu và tận dụng bộ rễ khoẻ. Ngược lại, hộ có vốn và muốn vườn đồng đều ngay từ đầu thường chọn cây ghép.
Dù chọn cách nào, khâu trồng vẫn giống nhau ở các điểm cốt lõi: thời vụ đúng, hố chuẩn bị sớm, đặt cây đúng kỹ thuật, giữ đất, che gốc. Cây tốt trồng sai vẫn chết; cây trung bình trồng đúng vẫn sống khoẻ.
Xen dòng ngay từ khi trồng
Với vườn trồng cây ghép, xen dòng là việc phải làm ngay từ ngày đầu, không phải sửa sau. Cà phê vối thụ phấn chéo, nên vườn phải có nhiều dòng khác nhau ở gần nhau. Cách bố trí phổ biến là mỗi hàng một dòng, các hàng xen kẽ theo thứ tự; hoặc khối nhỏ vài hàng một dòng, các khối xen nhau. Nguyên tắc là cây nào cũng có hàng xóm khác dòng trong tầm phấn bay.
Chọn tổ hợp dòng có thời gian nở hoa trùng nhau để chúng thụ phấn được cho nhau, và cân nhắc lịch chín để chia công hái. Thông tin về thời gian nở và chín của từng dòng nên lấy từ tài liệu của cơ quan chọn tạo giống và khuyến nông.
Trên đồi dốc, hàng chạy theo đường đồng mức có độ dài khác nhau, có hàng ngắn, hàng dài, hàng bị cắt bởi đá hay mương. Điều này làm sơ đồ xen dòng phức tạp hơn vườn bằng. Cách đơn giản là đánh số từng hàng ngay khi cắm hàng, quyết định dòng cho từng số hàng trên giấy, rồi mới mang cây ra.
Vườn đồi quanh hồ hay biệt lập — một phía là rừng, một phía là mặt nước — nên không thể trông vào phấn từ vườn khác bay sang. Đây là lý do càng phải xen dòng cẩn thận.
Năm đầu sau trồng: những việc quyết định cây sống hay chết
Kiểm cây sau mỗi trận mưa lớn. Đất dốc dễ trôi quanh gốc, để lộ bầu. Vun lại, đắp bờ nhỏ phía dưới dốc của mỗi gốc.
Làm cỏ quanh gốc, giữ cỏ ở giữa hàng. Cỏ sát gốc tranh nước, dinh dưỡng; cỏ giữa hàng (được cắt thấp) giữ đất khỏi trôi. Không làm cỏ trắng cả sườn đồi.
Che nắng mùa khô đầu tiên. Mùa khô đầu tiên là thử thách lớn nhất. Tủ gốc dày, che chắn phía nắng chiều, tưới cứu khi cây có dấu hiệu héo.
Trồng dặm sớm. Cây chết cần được trồng dặm ngay trong mùa mưa cùng năm, để cây dặm không bị tụt quá xa so với cây xung quanh.
Bón thúc theo hướng dẫn. Cây non cần dinh dưỡng chia nhiều lần, lượng nhỏ, bón cách gốc. Lượng và loại phân theo khuyến nông; đọc kỹ nhãn phân bón.
Tỉa chồi phụ dưới vết ghép. Với cây ghép, chồi mọc từ gốc ghép phải tỉa bỏ để không lấn chồi ghép.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cà phê vào tháng mấy ở Tà Đùng?
Nên trồng vào đầu mùa mưa, khi đã có vài trận mưa lớn và đất trong hố ẩm sâu. Ở Tây Nguyên mùa mưa thường bắt đầu khoảng tháng Tư, tháng Năm tùy năm. Trồng sớm trong mùa mưa giúp cây có đủ thời gian bén rễ trước mùa khô.
Trồng cà phê vối khoảng cách bao nhiêu là hợp lý?
Nhiều vườn vối Tây Nguyên trồng khoảng ba mét mỗi chiều, tức khoảng một nghìn một trăm cây trên một héc ta. Đất dốc hoặc vườn có cây xen lớn thường trồng thưa hơn. Nên hỏi khuyến nông để chọn mật độ hợp dòng giống và địa hình.
Hố trồng cà phê cần đào sâu bao nhiêu?
Hố thường được khuyến cáo khoảng nửa mét tới hơn nửa mét mỗi chiều, tùy loại đất. Khi đào để riêng đất mặt để trộn phân lấp lại. Hố nên đào và bón lót trước khi trồng vài tuần tới vài tháng.
Có cần bón vôi khi trồng cà phê trên đất đỏ bazan không?
Đất đỏ bazan thường chua nên vôi hay được dùng khi bón lót. Lượng vôi nên dựa vào kết quả đo độ chua của đất hoặc hướng dẫn của khuyến nông, không bón theo cảm tính vì quá nhiều cũng gây mất cân đối dinh dưỡng.
Vì sao hàng cà phê trên đồi phải trồng theo đường đồng mức?
Hàng theo đường đồng mức chạy ngang sườn đồi, mỗi hàng cây và bờ đất làm chậm dòng nước mưa, giữ đất mặt khỏi trôi. Hàng chạy dọc dốc sẽ biến thành rãnh dẫn nước, đất trôi nhanh, gốc cây lộ rễ.
Năm đầu trồng cà phê cần chú ý gì nhất?
Giữ cây sống và bén rễ: vun gốc sau mưa lớn, làm cỏ quanh gốc nhưng giữ cỏ giữa hàng, tủ gốc và che nắng mùa khô đầu tiên, trồng dặm cây chết sớm, tỉa chồi gốc ghép và bón thúc chia nhiều lần.