Đất đỏ bazan dưới các vườn cà phê quanh hồ Tà Đùng là loại đất tầng dày, tơi xốp, thoát nước tốt và giữ ẩm khá, nhưng thường chua và dễ thiếu lân, thiếu mùn. Cách đọc đất vườn mình nhanh nhất là đào một hố sâu cạnh gốc cà phê, nhìn màu, bóp độ tơi, xem rễ đi tới đâu và gặp gì ở đáy.
Bài này không bàn chuyện đất đỏ hình thành ra sao về địa chất. Bài đứng ở góc người trồng cà phê: đất dưới gốc cây đang giúp gì, đang cản gì, và nhìn bằng mắt, bằng tay thì biết được tới đâu trước khi cần gửi mẫu đi phân tích.
Đất đỏ bazan giúp cây cà phê ở chỗ nào
Cây cà phê vối có một rễ cọc đâm thẳng xuống và một hệ rễ ngang tỏa quanh gốc, phần lớn rễ hút nằm ở lớp đất phía trên. Rễ cọc làm nhiệm vụ neo cây và tìm nước ở sâu trong mùa khô; rễ ngang hút dinh dưỡng từ phân bón và mùn. Đất đỏ bazan tốt cho cả hai loại rễ vì đất sâu, không có tầng cứng cản rễ, và các viên đất nhỏ để lại nhiều khe cho không khí và nước đi qua.
Ưu điểm thứ hai là khả năng giữ ẩm. Bên trong mỗi viên đất có rất nhiều lỗ rỗng nhỏ giữ nước như miếng bọt biển. Sau mùa mưa, lớp đất sâu vẫn còn ẩm trong khá lâu. Đây là lý do cây cà phê trên đất đỏ sâu có thể chịu được một mùa khô dài hơn cây trên đất xám mỏng.
Ưu điểm thứ ba là đất ít dính bết khi ướt so với đất sét thông thường. Sau mưa, người có thể đi vào vườn làm việc sớm hơn, nước không đọng thành vũng ở gốc. Cây cà phê rất kỵ úng, rễ ngâm nước vài ngày đã có thể thối, nên một loại đất thoát nước tốt là nền móng cho vườn khoẻ.
Đất đỏ bazan làm khó cây cà phê ở chỗ nào
Điểm yếu lớn nhất là độ chua. Mưa nhiều qua hàng nghìn năm đã rửa trôi phần lớn canxi, magie ra khỏi đất, để lại sắt và nhôm. Đất chua làm một phần dinh dưỡng bị khoá lại, rễ khó hút, đồng thời nhôm hoà tan ở mức cao có thể gây độc cho rễ non. Bón phân hoá học lâu năm, nhất là phân đạm gốc amoni, còn làm đất chua thêm.
Điểm yếu thứ hai là lân. Sắt và nhôm trong đất đỏ giữ chặt lân, nên một phần lân bón vào bị "nhốt" lại, cây không lấy được hết. Vì vậy vườn trên đất đỏ thường phải bón lân nhiều hơn vườn trên một số loại đất khác, và cách bón (bón gần rễ, kết hợp hữu cơ) có ảnh hưởng lớn tới hiệu quả.
Điểm yếu thứ ba là mùn mất nhanh. Khí hậu nóng ẩm làm vi sinh vật phân giải chất hữu cơ rất nhanh. Một vườn để đất trống, cào sạch lá, phơi nắng nhiều năm sẽ thấy lớp đất mặt chuyển dần từ nâu đỏ sẫm sang đỏ nhạt, cứng hơn, giữ ẩm kém hơn. Giữ mùn là việc phải làm mỗi năm, không phải một lần là xong.
Đào một hố xem đất: làm thế nào
Một hố xem đất là cách rẻ và trung thực nhất để biết dưới gốc cà phê đang có gì. Làm vào cuối mùa mưa hoặc đầu mùa khô, khi đất còn ẩm, dễ đào và dễ nhìn rễ:
- Chọn một cây cà phê đại diện cho khu vườn, không chọn cây tốt nhất hay xấu nhất. Vườn trên dốc thì làm ít nhất hai hố: một ở phía trên dốc, một ở phía dưới.
- Đào cách gốc chừng nửa tầm tán, về phía ngoài mép tán, để không làm đứt rễ lớn. Hố rộng vừa đủ một người đứng xuống, đào sâu dần tới khi gặp tầng cứng hoặc tới mức sâu nhất có thể với cuốc xẻng thông thường.
- Làm phẳng một vách hố bằng mép xẻng để nhìn rõ các lớp đất. Đứng quay lưng về phía mặt trời để không bị chói.
- Ghi lại độ dày của lớp đất mặt sẫm màu phía trên, nơi có nhiều rễ nhỏ và mùn.
- Xem rễ đi tới đâu: rễ ngang tập trung ở lớp nào, rễ cọc thẳng hay bị gãy gập, có rễ bị thối đen hay không.
- Bóp một nắm đất ở mỗi lớp: tơi, vỡ vụn thành viên nhỏ là tốt; nặn được thành khối chặt, dính tay là đất bị nén hoặc nhiều sét.
- Xem đáy hố có gặp sỏi sạn, đá ong, đá gốc hay không, và gặp ở độ sâu nào.
- Lấp hố lại theo đúng thứ tự lớp đất: đất dưới để dưới, đất mặt để trên.
Chụp ảnh vách hố mỗi lần đào để so sánh sau vài năm. Một vườn được chăm đúng sẽ thấy lớp đất mặt sẫm màu dày dần lên và rễ nhỏ nhiều hơn.
Đọc những gì thấy trong hố đất
Những điều nhìn thấy trong hố có thể nối với tình trạng của đất như sau. Đây là cách đọc thực địa, mang tính định hướng:
| Thấy gì trong hố | Có thể có nghĩa là | Cần làm gì tiếp |
|---|---|---|
| Lớp đất mặt sẫm, dày, nhiều rễ nhỏ | Đất được giữ mùn tốt | Tiếp tục tủ gốc, trả lại cành lá |
| Lớp đất mặt mỏng, đỏ nhạt, ít rễ | Mùn bị mất, đất mặt đã trôi | Tăng hữu cơ, che phủ đất, chống trôi đất |
| Một lớp cứng chặt ngay dưới mặt | Đất bị nén do đi lại, xe chạy, cày cùng một độ sâu | Hạn chế đi lại sát gốc, trồng cây phân xanh rễ sâu ở giữa hàng |
| Rễ cọc gập ngang ở một độ sâu | Gặp tầng cứng hoặc cây con trồng sai cách | Kiểm tra bầu cây khi trồng dặm, đào hố trồng đủ sâu |
| Rễ thối đen, đất có mùi chua lạ | Úng nước hoặc nấm, tuyến trùng | Kiểm tra thoát nước, mời cán bộ bảo vệ thực vật xem |
| Sỏi sạn, đá ong ở độ sâu nông | Tầng đất canh tác mỏng | Không mở rộng trồng cà phê ở chỗ này |
Màu đỏ rất đẹp của đất không nói lên được độ phì. Hai vách hố cùng đỏ tươi có thể một bên giàu mùn, một bên đã kiệt. Muốn biết chính xác độ chua, lân, kali thì phải lấy mẫu gửi phân tích, nói ở bài riêng về đất chua trong danh mục này.
Đất bị nén: kẻ thù lặng lẽ của vườn lâu năm
Ở nhiều vườn cà phê lâu năm quanh hồ, vấn đề không nằm ở bản thân đất đỏ mà ở chỗ đất đã bị nén. Lối đi giữa hàng ngày nào cũng có người qua lại vác phân, kéo ống tưới, đẩy xe chở quả; mùa hái thì xe máy chở bao chạy thẳng vào vườn. Lâu dần, lớp đất ngay dưới mặt chặt lại, nước mưa không thấm mà chảy tràn trên mặt, rễ không đi xuyên qua được.
Dấu hiệu dễ thấy: sau một trận mưa vừa, nước đọng thành vệt trên lối đi lâu hơn chỗ khác; cây ở sát lối đi kém hơn cây ở giữa hàng; đào lên thấy rễ ngang chạy song song mặt đất mà không đâm xuống.
Cách khắc phục thường là phối hợp: giới hạn lối đi cố định cho xe, không cho xe chạy khắp vườn; tủ gốc dày để đất mặt không bị nện trực tiếp; trồng một số cây phân xanh có rễ khoẻ giữa hàng để rễ của chúng xuyên qua lớp nén; và bổ sung chất hữu cơ để đất có cấu trúc viên trở lại. Cày xới sâu để phá lớp nén nghe có vẻ nhanh nhưng dễ làm đứt rễ cà phê, nên cần cân nhắc kỹ và hỏi người có kinh nghiệm.
Đất đã nén thì phải vài mùa mới tơi lại, nên phòng vẫn dễ hơn chữa. Mùa hái, thay vì để xe máy chạy vào từng hàng, nhiều nhà gom bao ra một điểm tập kết ở đầu lô rồi mới chở đi. Ống tưới đặt theo một lối cố định, không kéo lê mỗi đợt một đường.
Đất chỗ này khác chỗ kia trong cùng một vườn
Vườn cà phê trên đồi hiếm khi có đất đồng đều. Phía đỉnh đồi đất thường mỏng hơn, khô nhanh hơn, dễ lộ sỏi. Lưng đồi là chỗ đất dày và cây phát triển đều nhất. Chân đồi nhận đất trôi từ trên xuống nên lớp mặt có thể dày, nhưng lại hay ẩm lâu, dễ úng khi mưa dồn.
Biết được sự khác nhau này giúp chăm vườn chính xác hơn: phía đỉnh cần tủ gốc kỹ và ưu tiên nước tưới, chân đồi cần rãnh thoát nước và theo dõi bệnh rễ. Bón phân cũng không nhất thiết đồng đều; cây ở phần đất kém có thể cần nhiều hữu cơ hơn, cây ở phần đất tốt không cần tăng thêm phân hoá học.
Một cách đơn giản để ghi nhớ là vẽ tay sơ đồ vườn, chia thành vài khu theo vị trí trên dốc, ghi lại kết quả hố đất, mức sinh trưởng của cây, chỗ hay đọng nước. Sau vài năm, sơ đồ này có giá trị hơn mọi lời khuyên chung chung.
Sơ đồ ấy còn giúp khi trao đổi với cán bộ khuyến nông hoặc với người bán vật tư. Thay vì nói chung chung "vườn dạo này yếu", bạn chỉ được cụ thể: khu phía trên đồi, đất mỏng, cây vàng lá từ tháng nào; khu chân đồi, mưa xong đọng nước hai ngày. Lời khuyên nhận lại cũng cụ thể hơn, đỡ phải mua những thứ không cần.
Giữ mùn cho đất đỏ: những cách nhà vườn hay làm
Vì mùn trong đất đỏ mất nhanh, cách giữ đất tốt nhất là trả lại chất hữu cơ cho đất đều đặn mỗi năm, thay vì đợi đất kiệt rồi mới bón dồn một lần. Những cách phổ biến ở các vườn cà phê Tây Nguyên, cũng là những cách thấy được ở vườn quanh hồ, gồm:
Để lại cành lá tỉa. Cành nhỏ và lá sau mỗi đợt tỉa được băm ngắn, rải giữa hàng hoặc quanh gốc thay vì đốt. Cành bị sâu bệnh nặng thì mang ra khỏi vườn xử lý riêng.
Ủ vỏ quả cà phê. Vỏ quả sau khi xát là nguồn hữu cơ ngay tại chỗ. Vỏ tươi đổ thẳng vào gốc dễ lên men, sinh nóng và hút mất đạm, nên vỏ thường được ủ hoai trước, cách làm nói kỹ trong danh mục chăm vườn.
Giữ thảm cỏ giữa hàng. Cỏ được phát thấp, không diệt sạch, rễ cỏ giữ đất, thân lá cỏ phát xuống thành lớp phủ.
Trồng cây phân xanh. Một số cây họ đậu trồng giữa hàng ở vườn mới, đến lúc thì cắt vùi hoặc tủ gốc, vừa thêm hữu cơ vừa thêm đạm.
Lượng hữu cơ trả lại mỗi năm có thể không lớn, nhưng làm liên tục năm này qua năm khác mới tạo được khác biệt thấy rõ trong hố đất.
Câu hỏi thường gặp
Đất đỏ bazan có cần bón thêm gì đặc biệt cho cà phê không?
Thường cần chú ý ba thứ: chất hữu cơ để giữ mùn và cấu trúc đất, lân vì đất đỏ giữ chặt lân, và chỉnh độ chua khi đất quá chua. Mức cụ thể nên dựa vào kết quả phân tích đất và hướng dẫn của cán bộ khuyến nông địa phương.
Đào hố xem đất có làm hại cây cà phê không?
Nếu đào ở khoảng mép tán, tránh rễ lớn sát gốc và lấp lại đúng thứ tự lớp đất thì ảnh hưởng không đáng kể. Không nên đào quá nhiều hố quanh cùng một cây, và nên làm khi đất còn ẩm để cây nhanh hồi.
Đất đỏ của vườn cà phê chuyển sang màu nhạt hơn có phải xấu đi không?
Thường là dấu hiệu lớp đất mặt đang mất mùn hoặc bị trôi. Lớp đất giàu mùn có màu sẫm hơn. Nên kiểm tra việc che phủ đất, lượng chất hữu cơ trả lại hằng năm và các dấu vết trôi đất sau mưa.
Có nên cày xới giữa hàng cà phê để đất tơi hơn không?
Cày xới sâu giữa hàng cà phê đã cho trái dễ làm đứt rễ hút ở lớp đất mặt và làm đất trên dốc dễ trôi. Nhiều vườn chọn cách giữ cỏ, tủ gốc và bổ sung hữu cơ thay vì cày. Nếu cần phá lớp đất nén, nên hỏi người có kinh nghiệm trước.
Đất đỏ ở Tà Đùng có khác đất đỏ ở Đắk Lắk không?
Cùng là đất đỏ phát triển trên đá bazan nên đặc tính chung giống nhau. Khác biệt giữa các vườn nằm nhiều ở độ dày tầng đất, độ dốc, độ mùn và lịch sử canh tác hơn là ở tên vùng. Muốn so sánh chính xác phải dựa vào kết quả phân tích từng vườn.