Phần lớn đất đỏ bazan dưới vườn cà phê quanh hồ Tà Đùng có phản ứng chua, và đất càng chua thêm sau nhiều năm bón phân hoá học. Muốn biết đất chua tới đâu, cách đáng tin là lấy mẫu đất đúng cách và gửi phân tích; sau đó mới quyết định có bón vôi hay không, bón loại nào và bón vào lúc nào. Bón vôi theo thói quen hằng năm, không đo đạc, có thể lãng phí hoặc gây mất cân đối dinh dưỡng.
Bài này nói về nguyên lý: vì sao đất chua, đất chua hại cây cà phê ra sao, lấy mẫu thế nào cho kết quả đại diện, đọc con số pH thế nào, và những điều cần nhớ khi bón vôi. Liều lượng cụ thể cho từng vườn phụ thuộc kết quả phân tích, nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc đơn vị phân tích đất để được tư vấn.
Vì sao đất dưới vườn cà phê ngày càng chua
Đất đỏ bazan vốn đã chua do mưa nhiều rửa trôi các chất kiềm như canxi, magie, kali ra khỏi tầng đất trên. Khi đất bị khai phá để trồng cà phê, độ chua tiếp tục tăng vì ba lý do.
Lý do thứ nhất là phân đạm. Các loại phân đạm phổ biến, đặc biệt là loại có gốc amoni, khi chuyển hoá trong đất sẽ giải phóng ion làm đất chua thêm. Vườn bón đạm liên tục nhiều năm mà không bổ sung chất kiềm thì pH sẽ tụt dần.
Lý do thứ hai là cây lấy đi chất kiềm. Mỗi vụ, quả cà phê mang đi một lượng kali, canxi, magie ra khỏi vườn. Nếu không trả lại bằng phân hoặc hữu cơ, đất mất dần những chất có khả năng trung hoà độ chua.
Lý do thứ ba là mất mùn. Mùn trong đất có khả năng đệm, tức là làm chậm sự thay đổi pH. Đất mất mùn thì pH dao động mạnh hơn và tụt nhanh hơn.
Kết quả là có những vườn cà phê lâu năm ở Tây Nguyên có độ chua tăng rõ so với lúc mới khai hoang. Vườn quanh hồ Tà Đùng cũng chịu đúng quy luật ấy, sớm hay muộn tuỳ vườn đã bón đạm bao nhiêu năm và có trả lại hữu cơ hay không. Không ai biết vườn mình đang ở mức nào nếu chưa đo, nên phần tiếp theo của bài nói về chuyện lấy mẫu.
Đất quá chua hại cây cà phê như thế nào
Dinh dưỡng bị khoá. Khi đất quá chua, lân bị sắt và nhôm giữ chặt hơn, canxi và magie bị rửa trôi nhiều hơn, một số vi lượng trở nên quá dễ tan hoặc quá khó tan. Cây có thể thiếu chất dù bón đủ phân trên giấy.
Nhôm gây độc cho rễ. Ở độ chua cao, nhôm trong đất chuyển sang dạng hoà tan nhiều hơn. Nhôm hoà tan làm đầu rễ non bị tổn thương, rễ ngắn, mập, ít rễ tơ, cây hút nước và hút phân kém.
Vi sinh vật có ích giảm. Nhiều nhóm vi sinh vật giúp phân giải chất hữu cơ và cố định đạm hoạt động kém trong đất quá chua. Đất kém sống thì phân hữu cơ bón vào cũng phân giải chậm, ít hiệu quả.
Nấm bệnh vùng rễ dễ phát triển. Các tài liệu bảo vệ thực vật cà phê thường nhắc rằng đất chua, nghèo mùn là điều kiện thuận lợi cho bệnh vàng lá, thối rễ do nấm và tuyến trùng. Đất không phải nguyên nhân duy nhất, nhưng là một yếu tố góp phần.
Lấy mẫu đất đúng cách
Kết quả phân tích chỉ đáng tin khi mẫu đất đại diện cho cả khu vườn. Lấy mẫu sai là phổ biến nhất và làm hỏng mọi bước sau. Cách làm theo nguyên lý chung:
- Chia vườn thành từng khu có điều kiện giống nhau: cùng vị trí trên dốc, cùng tuổi cây, cùng lịch bón phân. Mỗi khu lấy một mẫu riêng.
- Lấy mẫu vào lúc cách lần bón phân gần nhất ít nhất vài tuần, thường là cuối mùa khô hoặc trước đợt bón đầu mùa mưa. Không lấy ngay sau khi bón vôi hay bón phân.
- Trong mỗi khu, đi theo đường zíc zắc, lấy ở nhiều điểm khác nhau. Mỗi điểm lấy đất ở vùng bón phân dưới tán, khoảng giữa gốc và mép tán.
- Gạt bỏ lớp lá, cỏ trên mặt. Dùng xẻng hoặc khoan đất lấy một lát đất từ mặt xuống tới độ sâu rễ hút tập trung, theo hướng dẫn của đơn vị phân tích.
- Trộn đều đất của các điểm trong một xô sạch, bỏ rễ, sỏi, rồi lấy ra một phần đủ khối lượng theo yêu cầu của phòng phân tích.
- Cho vào túi sạch, ghi rõ tên khu, ngày lấy, tuổi cây và những gì đã bón gần đây. Phơi khô trong bóng râm nếu cần gửi lâu.
- Gửi tới đơn vị phân tích đất được công nhận. Có thể hỏi trạm khuyến nông hoặc phòng nông nghiệp ở xã, ở tỉnh về nơi nhận phân tích.
Đừng lấy đất ở chỗ đặc biệt như sát gốc, chỗ đổ phân, chỗ đốt rác, chỗ trũng đọng nước. Một nắm đất ở chỗ đặc biệt có thể làm lệch cả kết quả của khu vườn.
Đọc độ pH trong phiếu kết quả
Độ pH là thang đo độ chua, số càng nhỏ đất càng chua, số 7 là trung tính. Trên phiếu phân tích, pH thường được ghi theo một phương pháp đo cụ thể, phổ biến ở Việt Nam là đo trong dung dịch KCl hoặc trong nước. Cùng một mẫu đất, hai cách đo cho ra hai con số khác nhau, thường pH đo trong KCl thấp hơn đo trong nước. Vì vậy khi so sánh với ngưỡng khuyến cáo, phải so cùng phương pháp.
Cây cà phê vối ưa đất hơi chua. Các tài liệu kỹ thuật cà phê ở Việt Nam thường nêu khoảng pH thích hợp ở mức hơi chua, và cảnh báo khi pH xuống quá thấp. Ngưỡng cụ thể nên đọc theo hướng dẫn của đơn vị phân tích hoặc quy trình kỹ thuật do ngành nông nghiệp ban hành, vì ngưỡng phụ thuộc phương pháp đo.
Ngoài pH, phiếu kết quả có thể có các chỉ tiêu khác đáng chú ý: chất hữu cơ, lân dễ tiêu, kali trao đổi, canxi và magie trao đổi, đôi khi có nhôm trao đổi. Một vườn có pH hơi thấp nhưng nhiều mùn và canxi khá có thể ổn hơn một vườn pH cao hơn nhưng kiệt mùn. Đọc kết quả là đọc cả bức tranh, không chỉ một con số.
Các loại vật liệu hay dùng để giảm chua
Vôi không chỉ có một loại. Mỗi loại có tốc độ tác dụng và thành phần khác nhau. Bảng dưới so sánh theo nguyên lý chung:
| Vật liệu | Thành phần chính | Tốc độ tác dụng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Vôi nông nghiệp (đá vôi nghiền) | Canxi cacbonat | Chậm, êm | Phổ biến, an toàn cho rễ khi rải đều |
| Vôi dolomit | Canxi và magie cacbonat | Chậm | Thêm magie, hợp với đất thiếu magie theo kết quả phân tích |
| Vôi sống, vôi bột đã ngậm nước | Canxi oxit, canxi hidroxit | Nhanh, mạnh | Dễ gây bỏng rễ, bỏng da, cần thận trọng và đồ bảo hộ |
| Thạch cao nông nghiệp | Canxi sunfat | Ít làm thay đổi pH | Bổ sung canxi, đôi khi dùng cải thiện tầng đất sâu |
| Tro bếp, tro trấu | Kali, canxi và chất kiềm | Nhanh, không đều | Lượng nhỏ, không thay được vôi trên diện rộng |
Chọn vật liệu nào nên dựa vào kết quả phân tích: đất thiếu magie thì dolomit có lợi thêm, đất đủ magie thì vôi nông nghiệp thông thường là đủ. Vôi sống phản ứng mạnh, sinh nhiệt, không nên rải sát gốc cây cà phê đang sống.
Những điều cần nhớ khi bón vôi cho vườn cà phê
Vôi tác dụng chậm và chủ yếu ở lớp đất nơi nó được rải. Vì vậy vôi thường được rải đều trên mặt đất vùng tán, không đổ đống ở một chỗ. Ở vườn trên dốc, rải vôi trước một trận mưa lớn có thể làm vôi trôi đi theo nước.
Không bón vôi cùng lúc với phân đạm, đặc biệt là amoni sunfat và urê (urê vào đất chuyển thành amoni), vì môi trường kiềm quanh hạt vôi làm amoni dễ chuyển thành khí amoniac bay mất. Nhiều hướng dẫn kỹ thuật khuyên bón vôi trước, cách đợt bón phân vài tuần. Vôi cũng có thể phản ứng với lân, làm lân khó tan hơn nếu trộn chung.
Không nên bón vôi quá nhiều một lần. Đất chuyển từ quá chua sang gần trung tính quá nhanh có thể làm thiếu một số vi lượng. Bón từ từ theo nhiều năm, kiểm tra lại pH sau một hai năm, an toàn hơn là bón dồn.
Đeo găng tay, khẩu trang và kính khi rải vôi, nhất là vôi bột mịn. Bụi vôi làm cay mắt, khô da, khó thở. Giữ vôi khô ráo, tránh xa trẻ nhỏ.
Ngoài vôi, giữ đất bớt chua bằng cách nào
Vôi chỉ là một phần. Những thói quen canh tác khác cũng giúp đất bớt chua lâu dài. Tăng chất hữu cơ là cách quan trọng nhất, vì mùn có khả năng đệm, giữ cho pH ổn định hơn. Phân chuồng hoai, vỏ cà phê ủ, cành lá tỉa băm nhỏ đều có ích.
Chọn loại phân đạm và chia nhỏ lần bón cũng có tác dụng. Bón đạm dồn một lần lớn vừa dễ thất thoát, vừa làm đất chua nhanh hơn. Chia nhiều lần theo mùa mưa, theo hướng dẫn kỹ thuật, giúp cây hút được nhiều hơn.
Giữ đất không bị trôi cũng là giữ đất bớt chua, vì lớp đất mặt thường giàu mùn và giàu các chất kiềm hơn tầng dưới. Đất mặt trôi đi thì tầng đất chua hơn ở dưới lộ ra.
Cuối cùng là đo lại. Một vườn nên được phân tích đất định kỳ vài năm một lần, để biết những gì đã làm có hiệu quả hay không. Kết quả lần sau so với lần trước sẽ cho thấy rõ xu hướng.
Bón vôi vào lúc nào trong năm là hợp với vườn cà phê vùng hồ
Ở vùng có hai mùa rõ như quanh hồ Tà Đùng, thời điểm rải vôi quan trọng không kém lượng vôi. Vôi cần ẩm để tan dần và phản ứng với đất, nên rải giữa mùa khô, lúc đất khô cong, thì vôi nằm yên trên mặt đất gần như không có tác dụng, gặp gió còn bay đi. Rải giữa những trận mưa dồn của tháng cao điểm mùa mưa thì trên vườn dốc vôi dễ trôi theo dòng chảy mặt.
Vì vậy nhiều nhà vườn ở Tây Nguyên chọn rải vôi vào đầu mùa mưa, sau vài trận mưa đầu khi đất đã ẩm, và trước đợt bón phân đầu mùa mưa một khoảng thời gian. Một số vườn rải vào cuối mùa mưa, sau thu hoạch, kết hợp với lúc dọn vườn và tỉa cành. Cả hai cách đều có lý; điều cần giữ là tách vôi khỏi lần bón đạm và lân, và không rải trên đất trống ngay trước một trận mưa lớn.
Với vườn mới trồng, vôi thường được trộn vào đất lấp hố từ trước khi đặt cây con, vì đó là lúc duy nhất đưa được vôi xuống sâu vùng rễ mà không làm tổn thương cây. Vườn đã cho trái thì chỉ rải trên mặt, chấp nhận vôi đi xuống chậm theo nước thấm qua nhiều năm.
Ghi lại ngày rải, loại vôi và khu vườn đã rải vào sổ vườn. Hai năm sau lấy mẫu lại, sổ ghi chép ấy giúp hiểu vì sao khu này pH lên mà khu kia vẫn đứng yên.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên lấy mẫu đất vườn cà phê một lần?
Không có quy định cứng, nhiều hướng dẫn khuyên phân tích đất vài năm một lần cho vườn đang ổn định, và sau mỗi lần cải tạo lớn như bón vôi nhiều, tái canh hay đổi cách bón phân. Phân tích đều đặn giúp thấy được xu hướng thay đổi của đất.
Có thể tự đo pH đất bằng bộ thử bán ngoài chợ không?
Bộ thử nhanh hoặc bút đo có thể cho biết đất chua nhiều hay ít ở mức tương đối, giúp theo dõi giữa các lần phân tích. Nhưng độ chính xác phụ thuộc chất lượng dụng cụ và cách đo. Quyết định bón vôi lượng lớn nên dựa vào kết quả phân tích ở phòng thí nghiệm.
Bón vôi vào mùa nào thì tốt cho cà phê?
Nhiều hướng dẫn khuyên bón vôi vào đầu mùa mưa, khi đất đủ ẩm để vôi phản ứng, và cách xa đợt bón phân đạm, lân vài tuần. Tránh rải vôi ngay trước trận mưa lớn trên đất dốc vì vôi dễ trôi. Lịch cụ thể nên theo tư vấn của khuyến nông địa phương.
Vườn cà phê vàng lá có phải do đất chua không?
Vàng lá có nhiều nguyên nhân: thiếu đạm, thiếu magie, thiếu sắt, rễ bị nấm hoặc tuyến trùng, úng nước, hạn. Đất chua là một yếu tố góp phần nhưng không phải lúc nào cũng là nguyên nhân chính. Nên kiểm tra rễ, xem kiểu vàng lá và lấy mẫu đất trước khi kết luận.
Rải tro bếp có thay được vôi không?
Tro có tính kiềm và chứa kali, canxi nên có thể giảm chua một chút ở chỗ rải. Nhưng lượng tro mỗi nhà có ít, thành phần không ổn định, không đủ cải tạo cả vườn. Tro dùng như một nguồn bổ sung nhỏ, không thay được vôi khi đất chua nhiều.
Bón vôi nhiều có hại gì không?
Có. Bón quá nhiều làm pH tăng quá nhanh, có thể làm thiếu một số vi lượng như kẽm, bo, sắt và làm mất cân đối dinh dưỡng. Vôi sống bón sát gốc có thể làm bỏng rễ. Bón từ từ, theo kết quả phân tích, an toàn hơn.