Vườn cà phê trên đất dốc quanh hồ Tà Đùng giữ được đất khi mặt đất không bị để trống trong mùa mưa và nước mưa bị làm chậm lại trên đường chảy xuống dốc. Những cách làm hiệu quả và rẻ nhất là trồng cây theo đường đồng mức, làm bồn hoặc bậc nhỏ quanh gốc, giữ băng cỏ giữa các hàng, và tủ gốc bằng vật liệu hữu cơ.
Lớp đất mặt vài tấc trên cùng là nơi tập trung mùn, rễ hút và phần lớn dinh dưỡng của vườn. Trên sườn đồi quanh hồ, một mùa mưa đất để trống có thể làm mất một phần đáng kể lớp đất này mà người trồng không để ý, vì nó trôi đi từng chút sau mỗi trận mưa. Bài này nói về những dấu hiệu nhận biết đất đang trôi trong vườn cà phê và các biện pháp giữ đất phù hợp với nông hộ.
Đất trôi trong vườn cà phê diễn ra như thế nào
Giọt mưa lớn của những trận mưa đầu mùa ở Tây Nguyên rơi xuống đất trống với lực đủ mạnh để đập vỡ các viên đất nhỏ, làm hạt đất mịn bắn tung lên. Khi mưa tiếp tục, nước không kịp thấm, bắt đầu chảy tràn trên mặt đất, mang theo những hạt đất đã bị đánh rời.
Trên dốc, dòng nước chảy tràn gom dần lại theo những chỗ trũng, tạo thành rãnh nhỏ. Rãnh nhỏ qua nhiều trận mưa sâu dần thành rãnh lớn, có khi khoét cả gốc cây cà phê ở hàng dưới. Đất bị cuốn đi dồn xuống chân dốc, xuống khe suối, và cuối cùng nhiều phần đổ vào lòng hồ.
Điều nguy hiểm là quá trình này chậm và không ồn ào. Không có một ngày nào vườn mất hẳn lớp đất, chỉ có mỗi trận mưa mang đi một chút. Sau năm, mười năm, người trồng mới thấy gốc cây cà phê nổi cao hơn mặt đất, rễ ngang lộ ra, cây ở phía trên dốc kém hẳn cây ở phía dưới.
Dấu hiệu vườn đang mất đất
Đi vườn sau một trận mưa lớn đầu mùa là thời điểm tốt nhất để nhận ra đất đang trôi. Những dấu hiệu thường gặp:
- Có những vệt rãnh nhỏ chạy xuôi dốc giữa các hàng cây, đáy rãnh lộ đất đỏ nhạt hoặc sỏi.
- Phía trên các hòn đá, gốc cây, cọc rào có một ụ đất nhỏ dồn lại, phía dưới thì đất bị khoét.
- Mặt đất trống có những "chân cột" nhỏ: viên sỏi hoặc mẩu lá nằm trên một trụ đất, vì đất xung quanh đã bị mưa đánh đi.
- Rễ ngang của cây cà phê ở phía trên dốc lộ ra khỏi mặt đất, cổ rễ cao hơn trước.
- Nước chảy từ vườn ra khe có màu đỏ đục kéo dài sau mưa.
- Ở chân dốc hoặc cuối lô có lớp đất mịn, đỏ mới bồi lắng, dày lên sau mỗi mùa.
- Phân bón vừa rải ở gốc bị dồn xuống phía dưới bồn hoặc trôi khỏi vùng rễ.
Chỉ cần thấy hai ba dấu hiệu trên là đủ để bắt đầu làm biện pháp giữ đất. Đợi tới khi rễ lộ nhiều thì phần đất tốt nhất đã mất.
Trồng theo đường đồng mức: nền móng của vườn dốc
Đường đồng mức là đường nối các điểm có cùng độ cao trên sườn đồi. Hàng cây trồng theo đường đồng mức sẽ chạy ngang dốc, vòng theo hình dạng của đồi, thay vì chạy thẳng từ trên xuống dưới. Mỗi hàng cây, cùng với bồn gốc và băng cỏ đi kèm, trở thành một bậc chắn nhỏ làm chậm dòng nước.
Vườn trồng hàng thẳng xuôi dốc, giữa các hàng là lối đi chạy dọc từ đỉnh xuống chân, thì chính lối đi đó trở thành đường dẫn nước mưa và đất trôi. Đây là kiểu bố trí hay gặp ở những vườn khai hoang vội, trồng theo đường lô thẳng cho dễ đo.
Với vườn đã trồng sẵn theo hàng thẳng, không cần chặt bỏ để trồng lại. Có thể làm các bồn gốc nghiêng vào trong, đắp những bờ đất thấp hoặc trồng các băng cỏ cắt ngang dốc giữa các hàng, đặt cách nhau vài hàng cây. Khi đến lúc tái canh, đó là dịp chuyển sang trồng theo đường đồng mức.
Dò đường đồng mức không cần máy móc phức tạp. Nhiều nông hộ dùng thước chữ A tự làm bằng ba thanh tre và một dây dọi: khi dây dọi rơi đúng vạch giữa thì hai chân thước cùng độ cao. Di chuyển thước ngang sườn và cắm cọc theo đó sẽ được một đường đồng mức.
Bồn gốc, bậc thang nhỏ và rãnh chặn
Bồn gốc nghiêng vào trong. Quanh mỗi gốc cà phê trên dốc, đất được vun thành một cái bồn mà mép dưới cao hơn mép trên một chút. Nước mưa chảy từ trên xuống sẽ bị giữ lại trong bồn, thấm xuống vùng rễ thay vì tràn đi. Bồn cũng giữ phân bón không trôi. Mỗi năm cần sửa bồn sau mùa mưa.
Bậc thang cá nhân. Ở sườn rất dốc, thay vì bồn tròn, người ta cắt một mặt bằng nhỏ cho từng gốc, như một bậc thang riêng. Cách này tốn công lúc đầu nhưng giữ đất tốt và làm việc chăm sóc, thu hái đỡ trơn trượt.
Rãnh chặn ngang dốc. Ở vườn có dốc dài, một số rãnh nông đào ngang dốc theo đường đồng mức, cách nhau một quãng, giúp cắt dòng nước chảy tràn. Rãnh cần dẫn nước thừa ra chỗ an toàn như rãnh thoát hay khe tự nhiên có cây che phủ, tránh đổ dồn nước sang vườn người khác.
Hố giữ nước. Một số vườn đào các hố nhỏ giữa các gốc để gom nước mưa, vừa giảm chảy tràn vừa tăng lượng nước thấm vào đất cho mùa khô. Hố cần được rào hoặc đánh dấu để người đi vườn không bị hụt chân.
Băng cỏ và thảm cỏ giữa hàng: giữ chứ không diệt
Thói quen làm sạch cỏ toàn vườn, nhìn cho "sạch sẽ", là một trong những nguyên nhân chính khiến đất dốc trôi nhanh. Đất trống bị mưa đánh trực tiếp. Ngược lại, một lớp cỏ thấp giữa các hàng cà phê nhận giọt mưa thay cho đất, rễ cỏ giữ đất, thân lá cỏ làm chậm dòng nước.
Có hai cách giữ cỏ phổ biến. Cách thứ nhất là giữ thảm cỏ tự nhiên giữa hàng, phát thấp bằng máy cắt hoặc dao khi cỏ cao, không diệt tận gốc, và chỉ làm sạch trong phạm vi bồn gốc cà phê. Cách thứ hai là trồng băng cỏ chủ động theo đường đồng mức, chọn loại cỏ có rễ chùm khoẻ, sống lâu năm, không leo lên cây cà phê và không cạnh tranh quá mạnh.
Với những loại cỏ dại thân bò leo hoặc cỏ cứng, cạnh tranh mạnh với cà phê, vẫn cần làm sạch. Mục tiêu là quản lý cỏ chứ không phải diệt toàn bộ. Cách phân biệt cỏ nên giữ và cỏ nên bỏ nói kỹ hơn trong bài làm cỏ, tủ gốc của danh mục chăm vườn.
Tủ gốc: che đất ngay tại vùng rễ
Tủ gốc là phủ một lớp vật liệu hữu cơ lên mặt đất quanh gốc cà phê, thường trong phạm vi bồn. Vật liệu tủ có thể là cỏ phát, cành lá tỉa băm nhỏ, vỏ quả cà phê đã ủ hoai, rơm rạ nếu có, lá cây che bóng rụng xuống.
Lớp tủ có ba tác dụng cùng lúc đối với đất dốc. Thứ nhất, nó che chắn mặt đất khỏi giọt mưa, giảm đất bị đánh rời. Thứ hai, nó làm chậm nước chảy, cho nước nhiều thời gian thấm hơn. Thứ ba, khi mục, nó thêm mùn cho lớp đất mặt, làm đất tơi, giữ ẩm tốt hơn, chính là thứ giúp đất ít bị trôi về sau.
Ở vườn dốc, lớp tủ có thể bị nước cuốn khi mưa to. Nên đặt lớp tủ trong bồn gốc, dồn nhiều về phía dưới dốc của bồn, hoặc dùng thêm những cành dài đặt ngang dốc làm "bờ" giữ lớp tủ. Không nên tủ sát vào cổ rễ cà phê, cần chừa một khoảng nhỏ để cổ rễ khô ráo, hạn chế nấm bệnh.
Những tuần đầu mùa mưa: lúc đất trên dốc dễ trôi nhất
Người làm vườn lâu năm quanh hồ hay nói đất trôi nhiều nhất không phải giữa mùa mưa mà vào mấy tuần đầu. Lý do nằm ở trạng thái mặt đất lúc ấy. Sau năm sáu tháng khô, lớp cỏ giữa hàng đã cháy vàng hoặc bị phát sạch, lớp tủ gốc đã mục bớt, mặt đất khô và rời. Trận mưa giông đầu mùa thường đến nhanh, hạt to, lượng nước dồn trong thời gian ngắn, rơi thẳng lên mặt đất trơ.
Thêm vào đó, đầu mùa mưa cũng là lúc nhiều vườn rải phân đợt đầu. Đất trôi kéo theo cả phân vừa bón, vừa mất đất vừa mất tiền. Vì vậy những việc giữ đất nên xong trước khi mùa mưa đến: phát cỏ giữa hàng xuống làm lớp phủ thay vì diệt sạch, gom thêm cành lá tủ vào bồn, sửa lại mép bồn gốc bị sạt, khơi rãnh chặn ở đầu lô.
Bón phân đợt đầu nên đợi đất đã đủ ẩm sau vài trận mưa, và tránh ngày trời đang vần vũ chuẩn bị mưa lớn. Phân vùi nhẹ dưới lớp đất mặt hoặc dưới lớp tủ thì ít bị cuốn đi hơn phân rải trần trên mặt.
Một thói quen nhỏ có ích: sau trận mưa lớn đầu tiên của năm, đi một vòng vườn ngay khi tạnh. Nước chảy ở đâu, đất dồn ở đâu, mép bồn nào vỡ, nhìn lúc đó là rõ nhất. Đánh dấu những chỗ ấy để sửa trong tuần, trước khi các trận sau làm vết xói sâu thêm.
Đường đi, lối xe và mương thoát nước trong vườn dốc
Nhiều vết xói lớn trong vườn cà phê quanh hồ không bắt đầu từ giữa hàng cây mà từ lối đi. Lối xe máy chạy thẳng xuôi dốc để chở phân lên, chở quả xuống là đường nước chảy lý tưởng: mặt đất bị nén, không có cỏ, lại thẳng một mạch từ đỉnh xuống chân đồi. Sau vài mùa mưa, lối ấy thành một rãnh sâu, có chỗ không còn đi được.
Cách làm thường thấy ở các vườn giữ đất tốt là cho lối đi chạy chéo theo sườn đồi thay vì thẳng xuôi, và cứ một quãng lại có một gờ đất hoặc một khúc gỗ đặt xiên để hất nước ra khỏi lối, đổ vào một chỗ có cỏ hoặc có đá lót. Nước bị cắt thành nhiều đoạn ngắn thì không đủ sức đào rãnh.
Ở chân lô hay chỗ nước từ đường chung đổ vào vườn, một đoạn mương có lót đá hoặc trồng cỏ dày dọc hai bên giúp dẫn nước đi mà không xói. Nước từ đường làng, đường lô chung chảy vào vườn là chuyện nhiều hộ gặp; khi cần đào mương hoặc thay đổi dòng chảy ảnh hưởng tới vườn bên cạnh, nên bàn với hàng xóm trước để tránh đẩy nước sang đất người khác.
Ai được lợi khi giữ đất: vườn mình và lòng hồ
Giữ đất trước hết là giữ năng suất lâu dài cho chính vườn mình. Lớp đất mặt mất đi không thể mua lại bằng phân bón; phân chỉ thêm chất cho phần đất còn lại.
Đất trôi khỏi các vườn trên đồi cũng đi về đâu đó. Ở vùng hồ Tà Đùng, nhiều khe suối đổ thẳng vào lòng hồ thủy điện Đồng Nai 3. Đất và phân bón trôi theo nước làm nước hồ đục hơn sau mưa, góp phần bồi lắng lòng hồ. Không một vườn nào gây ra điều đó một mình, nhưng hàng nghìn vườn cùng giữ đất thì khác biệt là rất lớn.
Những biện pháp trong bài này đều là việc nông hộ tự làm được, không cần vốn lớn: thước chữ A, cuốc xẻng, dao phát cỏ, công sức vài ngày mỗi năm. Làm sớm, từ năm đầu trồng, thì nhẹ hơn rất nhiều so với sửa vườn đã trôi đất.
Câu hỏi thường gặp
Vườn cà phê dốc bao nhiêu thì cần làm bậc thang?
Không có con số áp dụng cho mọi vườn, vì còn tuỳ loại đất, lượng mưa và cách trồng. Thường người ta làm bồn gốc ở dốc vừa và bậc thang cá nhân ở dốc lớn. Nếu thấy rãnh xói rõ dù đã có bồn gốc, đó là lúc cần làm thêm bậc hoặc băng cỏ.
Giữ cỏ giữa hàng có làm cây cà phê thiếu phân không?
Cỏ có cạnh tranh nước và dinh dưỡng, nhất là trong mùa khô. Vì vậy cỏ được phát thấp, giữ ngoài vùng bồn gốc, và có thể phát xuống làm lớp tủ trước mùa khô. Lợi ích giữ đất thường lớn hơn phần cạnh tranh nếu quản lý đúng.
Có nên dùng thuốc diệt cỏ trên vườn dốc không?
Diệt cỏ toàn bộ trên vườn dốc làm đất trống, dễ trôi khi mưa. Nếu cần dùng thuốc cho cỏ khó trừ, chỉ dùng cục bộ, đúng loại, theo hướng dẫn trên nhãn và tư vấn của cán bộ bảo vệ thực vật. Thời gian cách ly và an toàn khi phun phải được tuân thủ.
Thước chữ A là gì và dùng như thế nào?
Thước chữ A là dụng cụ gồm hai chân và một thanh ngang ghép thành hình chữ A, treo một dây dọi ở đỉnh. Đánh dấu vị trí dây dọi trên thanh ngang khi hai chân đặt trên mặt phẳng. Ngoài sườn đồi, xoay chân thước đến khi dây dọi rơi đúng dấu thì hai chân cùng độ cao.
Vườn đã trồng hàng thẳng xuôi dốc thì sửa thế nào?
Không cần chặt bỏ để trồng lại. Có thể làm bồn gốc nghiêng vào trong cho từng cây, trồng băng cỏ hoặc đắp bờ thấp cắt ngang dốc sau vài hàng, tủ gốc dày hơn. Đến khi tái canh thì bố trí lại theo đường đồng mức.
Tủ gốc bằng vỏ cà phê tươi có được không?
Vỏ quả tươi đổ dày quanh gốc dễ lên men, nóng, có mùi và có thể ảnh hưởng tới rễ. Tốt hơn là ủ vỏ cho hoai trước khi dùng làm lớp tủ hoặc bón gốc, hoặc rải mỏng ở giữa hàng xa gốc.