Sương sớm và đêm se lạnh ở vùng hồ Tà Đùng có hai mặt với cây cà phê vối. Mặt tốt: nhiệt độ ban đêm thấp hơn vùng trồng vối thấp làm quả chín chậm, có thêm thời gian tích luỹ chất trên cây. Mặt cần để ý: lá và quả ướt sương nhiều giờ mỗi sáng, cộng với vườn rậm kém thông thoáng, tạo điều kiện cho các bệnh nấm phát triển, nên tỉa tán và vệ sinh vườn ở đây quan trọng hơn vùng khô.
Bài này không giải thích sương hình thành thế nào trên mặt hồ — chuyện đó thuộc về các trang khí tượng và thiên nhiên vùng hồ. Ở đây chỉ nhìn sương, ẩm và nhiệt độ ngày đêm từ phía cây cà phê và người chăm vườn: cây được gì, chịu gì, và người trồng nên điều chỉnh việc gì theo nhịp sương của vùng hồ.
Nhịp sương của một ngày quanh hồ, nhìn từ vườn cà phê
Người ở các xóm quanh hồ quen với cảnh buổi sáng: trước và quanh lúc mặt trời mọc, sương dày đặc trên mặt hồ, trôi dần lên các sườn đồi, có hôm phủ kín cả vườn cà phê. Theo lệ chung, những tháng cuối mùa mưa và đầu mùa khô sương thường dày nhất; sương tan dần khi nắng lên cao, thường vào giữa buổi sáng, sớm muộn tuỳ ngày và tuỳ vườn nằm cao hay thấp so với mặt hồ.
Trong mấy giờ đó, lá cà phê đọng đầy giọt nước, quả trên cành ướt, mặt đất dưới tán ẩm. Đi vườn lúc sáng sớm, quần áo ướt sũng chỉ sau vài hàng cây. Vườn nằm trong khe, gần mặt nước, tán rậm thì lá ướt lâu nhất; vườn trên đỉnh, thoáng gió thì khô nhanh hơn.
Chiều về, nhiệt độ hạ nhanh sau khi mặt trời khuất núi, đặc biệt vào các tháng cuối năm. Chênh lệch nóng trưa, lạnh đêm là đặc điểm chung của vùng cao nguyên, và các đồi quanh hồ thể hiện điều đó khá rõ.
Cây cà phê được gì từ đêm mát
Quả chín chậm hơn. Nhiệt độ thấp hơn làm quá trình phát triển và chín của quả kéo dài ra. Ở các vùng trồng cà phê nói chung, quả chín chậm thường được gắn với việc hạt có thêm thời gian tích luỹ đường và các hợp chất tạo hương. Nhiều người trồng ở vùng cao tin điều này góp phần làm nên vị riêng của vối vùng mình; mức độ đóng góp với từng vườn ở Tà Đùng chưa có nghiên cứu riêng để khẳng định.
Đỡ nóng trưa cho cây. Cà phê vối chịu nóng tốt hơn cà phê chè nhưng vẫn bị stress khi nhiệt độ quá cao kéo dài. Đêm mát cho cây thời gian hồi lại sau những trưa nắng gắt mùa khô.
Sương bù một phần ẩm. Hơi ẩm sáng sớm làm giảm thoát hơi nước của lá trong vài giờ đầu ngày. Sương không thay được nước tưới, vì lượng nước sương thấm xuống đất rất nhỏ, nhưng phần nào giảm căng thẳng cho cây trong những tuần khô.
Mặt trái: lá ướt lâu là thuận cho nấm
Phần lớn bào tử nấm gây bệnh trên lá và cành cần nước tự do trên bề mặt để nảy mầm và xâm nhập. Mỗi buổi sáng lá ướt sương nhiều giờ là mỗi lần bào tử có cơ hội. Bệnh gỉ sắt trên lá cà phê, bệnh nấm hồng trên cành, một số bệnh thán thư trên quả và cành đều được tài liệu bảo vệ thực vật mô tả là phát triển mạnh khi ẩm độ cao, mưa nhiều hoặc sương nhiều. Chi tiết nhận biết từng bệnh nói ở danh mục chăm vườn.
Điều đáng chú ý là cùng một vùng sương, vườn này bệnh nhiều, vườn kia ít. Khác biệt thường nằm ở độ thông thoáng: vườn tán rậm, cành chen nhau, chồi vượt không cắt, cỏ cao kín gốc thì không khí trong tán đứng yên, lá khô rất chậm sau khi sương tan. Vườn tỉa thoáng, gió lùa qua được tán thì lá khô nhanh hơn, thời gian ướt mỗi ngày ngắn hơn.
Vì vậy ở vùng hồ, tỉa cành, cắt chồi vượt, làm cỏ gốc không chỉ là chuyện năng suất mà còn là cách phòng bệnh rẻ nhất. Cây che bóng quá dày cũng làm vườn ẩm lâu; cần tỉa tán cây che bóng cho cân đối, nhất là trong mùa mưa.
Sương và quả chín: chuyện của mùa hái
Mùa hái cà phê vối ở Tây Nguyên thường rơi vào cuối năm, trùng với lúc sương dày và đêm lạnh. Hái lúc quả còn ướt sương thì bao quả nặng nước, khi đổ ra sân phơi cần thêm thời gian ráo. Nhiều nhà vườn quanh hồ chờ sương tan bớt mới bắt đầu hái, hoặc hái từ sáng nhưng tách riêng mẻ sớm để rải mỏng ngay.
Quả chín trên cây nếu để lâu trong những ngày sương dày, ẩm cao có thể dễ bị nấm, chín nẫu hoặc rụng. Với cách hái chọn quả chín, nhịp hái vài đợt cách nhau ngắn giúp tránh để quả chín quá lâu trên cành.
Sau khi hái, sương đêm cũng ảnh hưởng tới phơi: quả phơi trên sân đất hoặc bạt ngoài trời để qua đêm hút lại hơi ẩm, vì vậy người ta thường gom đống và che lại khi chiều xuống. Những kỹ thuật phơi, che, đảo đã có trong danh mục hái và sơ chế.
Đợt lạnh bất thường: chuyện hiếm nhưng nên biết
Cà phê vối là loài ưa ấm, chịu lạnh kém hơn cà phê chè. Ở các đồi quanh hồ, đêm lạnh cuối năm là bình thường và cây chịu được. Tuy vậy, trong những năm có đợt không khí lạnh mạnh tràn xuống phía nam, nhiệt độ ban đêm có thể xuống thấp hơn mọi năm vài đêm liền. Những vạt vườn nằm trong vùng trũng, nơi không khí lạnh dồn xuống và đọng lại vào ban đêm, thường chịu nặng hơn sườn đồi thoáng.
Dấu hiệu cây bị lạnh hại có thể là lá non bị cháy mép, thâm đen sau những đêm lạnh bất thường, chồi non chậm phát triển. Với cây trưởng thành, phần lớn tổn thương này hồi lại khi thời tiết ấm lên. Cây con mới trồng ở vùng trũng thì dễ bị ảnh hưởng hơn.
Hiểu được điều này giúp chọn chỗ trồng mới: tránh đặt vườn ươm và cây con ở đáy thung trũng kín gió, nơi khí lạnh đọng ban đêm. Nếu chưa rõ khu vực mình có hiện tượng này không, hỏi người trồng lâu năm trong xóm là cách nhanh nhất.
Điều chỉnh việc vườn theo nhịp sương
Không cần đo đạc phức tạp; nhịp sương mỗi sáng có thể là căn cứ cho nhiều việc vườn hằng ngày:
- Phun thuốc bảo vệ thực vật dạng lỏng nên đợi lá khô sương, vì thuốc phun lên lá đang đọng nước dễ bị pha loãng và chảy xuống. Đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì về thời điểm phun.
- Tỉa cành, cắt chồi vượt nên làm khi cành lá khô để vết cắt khô nhanh, giảm cơ hội cho nấm vào qua vết cắt.
- Kiểm tra bệnh trên lá nên đi vườn vào giữa buổi sáng hoặc chiều, khi ánh sáng tốt và lá đã khô, dễ nhìn vết bệnh.
- Hái quả chờ sương tan bớt nếu có thể; nếu phải hái sớm, tách riêng mẻ ướt để rải mỏng trước.
- Bón phân rải mặt tránh lúc lá còn đọng sương nhiều, để hạt phân không dính lên lá gây cháy lá.
- Đi vườn sáng sớm trên dốc trơn vì sương: giày bám, đi chậm, cẩn thận ở các đoạn dốc đất đỏ.
Những điều chỉnh nhỏ này không tốn tiền, chỉ cần thói quen. Gộp lại qua cả một mùa, chúng làm giảm đáng kể áp lực bệnh và tai nạn trong vườn.
Vị trí vườn quyết định nhiều hơn ta nghĩ
Sương và nhiệt độ không đều khắp vùng hồ. Vườn sát mặt nước, vườn trong khe nhận nhiều sương hơn, lá ướt lâu hơn, đêm có thể ẩm lạnh hơn. Vườn trên vai đồi thoáng ít sương đọng hơn nhưng lại chịu gió và khô hạn mạnh hơn. Hướng sườn cũng có vai trò: sườn đón nắng sớm khô sương nhanh hơn sườn bị đồi che nắng buổi sáng.
Người trồng không chọn lại được vị trí vườn đã có, nhưng có thể dùng hiểu biết này để chăm từng khu cho đúng. Khu ẩm, sương nhiều cần tỉa thoáng hơn, theo dõi bệnh nấm kỹ hơn, cây che bóng thưa hơn. Khu khô, đón gió cần tủ gốc dày hơn, đai chắn gió, ưu tiên nước tưới.
Ghi chép đơn giản trong sổ vườn, kiểu "khu dưới khe sáng nay sương tới gần trưa mới tan" hay "khu đỉnh lá héo sớm", qua vài năm sẽ thành bản đồ vi khí hậu của chính vườn mình, thứ không tài liệu nào cho sẵn được.
Sương, độ ẩm và chuyện phơi, bảo quản sau thu hoạch
Độ ẩm không khí cao của vùng hồ không dừng lại ở vườn. Quả và nhân cà phê sau thu hoạch là vật liệu hút ẩm: phơi khô rồi mà để ở nơi ẩm, chúng hút lại hơi nước từ không khí, dễ mốc, sinh mùi lạ. Những ngày sương dày kéo dài, kho chứa cạnh hồ hay trong khe ẩm thấp là nơi cần để ý nhất.
Nguyên tắc chung là kho chứa cà phê nên khô ráo, thông thoáng, bao kê cao khỏi nền và cách tường, không để chung với phân bón, thuốc hoá học hay thứ có mùi mạnh. Ở vùng sương nhiều, kiểm tra bao định kỳ, nhất là những bao ở góc kho và sát nền, phát hiện sớm dấu hiệu ẩm, vón, mốc.
Kỹ thuật phơi, độ ẩm nhân an toàn để bảo quản và cách nhận biết lỗi do ẩm thuộc về danh mục hái và sơ chế; ở đây chỉ nhắc rằng khí hậu ẩm của vùng hồ khiến khâu này đòi hỏi kỹ hơn vùng khô.
Đọc dự báo thời tiết cho việc vườn
Không có trạm khí tượng riêng cho từng vườn, nhưng các bản tin dự báo cho khu vực Tây Nguyên và tỉnh Lâm Đồng vẫn hữu ích nếu đọc đúng cách. Những thông tin đáng chú ý với người trồng cà phê là: khả năng có mưa trái mùa trong mùa khô, các đợt không khí lạnh tăng cường, các đợt nắng nóng kéo dài, và thời điểm dự kiến mùa mưa bắt đầu.
Bản tin cho cả vùng không nói được vườn nằm trong khe hay trên đỉnh đồi. Vì vậy dự báo nên được kết hợp với quan sát tại chỗ: nhiệt độ sáng sớm cảm nhận được, độ dày của sương, hướng gió. Sau vài mùa, người trồng sẽ biết vườn mình thường lạnh hơn, sương dày hơn hay ít hơn so với bản tin.
Với những việc phụ thuộc thời tiết như phun thuốc, bón phân, hái và phơi, xem dự báo vài ngày tới trước khi làm là thói quen tiết kiệm. Phun thuốc rồi gặp mưa ngay, bón phân rồi gặp mưa lớn trên dốc, đổ quả ra sân rồi gặp mưa chiều đều là những lần mất công và mất tiền có thể tránh được.
Câu hỏi thường gặp
Sương mù nhiều có làm cà phê ra hoa kém không?
Sương không phải yếu tố chính quyết định ra hoa; ra hoa phụ thuộc chủ yếu vào quãng khô và nước tưới. Tuy vậy, vườn sương nhiều, ẩm lâu dễ có bệnh nấm trên lá và cành, gián tiếp làm cây yếu và ra hoa kém hơn.
Đêm mát vùng hồ có làm cà phê Tà Đùng ngon hơn không?
Quả chín chậm do nhiệt độ thấp hơn thường được gắn với việc hạt tích luỹ thêm chất tạo vị, và nhiều người trồng ở vùng cao tin vào điều này. Tuy nhiên chưa có nghiên cứu riêng đo mức ảnh hưởng với từng vườn ở Tà Đùng.
Có nên phun thuốc lúc sáng sớm khi lá còn sương không?
Thường không nên với thuốc dạng lỏng phun lên lá, vì nước sương làm loãng và làm thuốc chảy khỏi lá. Đợi lá khô và làm theo hướng dẫn trên bao bì sản phẩm, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật khi chưa rõ.
Vườn trong khe gần hồ hay bị bệnh nấm hơn có đúng không?
Thường đúng, vì vùng trũng gần mặt nước giữ ẩm, sương lâu tan và ít gió. Vườn như vậy cần tỉa cành thông thoáng, cắt chồi vượt, làm cỏ gốc và theo dõi bệnh kỹ hơn vườn trên đồi thoáng.
Cà phê vối có chịu được lạnh ở Tà Đùng không?
Đêm lạnh cuối năm ở vùng hồ là bình thường và cây trưởng thành chịu được. Những đợt lạnh bất thường có thể làm cháy lá non ở vùng trũng, nhưng cây thường hồi lại. Cây con ở đáy thung trũng dễ bị ảnh hưởng hơn.