Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (Quy định (EU) 2023/1115, thường gọi tắt là EUDR) yêu cầu cà phê đưa vào thị trường EU phải chứng minh được không trồng trên đất bị phá rừng sau ngày 31/12/2020 và được sản xuất hợp pháp theo luật nước sản xuất. Để chứng minh, doanh nghiệp nhập khẩu cần toạ độ của từng mảnh vườn nơi cà phê được trồng; vì thế người thu mua ở Tây Nguyên, kể cả quanh hồ Tà Đùng, bắt đầu hỏi nông hộ vị trí vườn, giấy tờ đất và thông tin canh tác.
Nghĩa vụ pháp lý theo quy định này đặt lên doanh nghiệp đưa hàng vào EU, không trực tiếp lên nông hộ Việt Nam. Nhưng vì doanh nghiệp phải truy được tới vườn, nông hộ là người cung cấp thông tin gốc. Lộ trình áp dụng của quy định đã được phía EU lùi lại hơn một lần và có thể còn điều chỉnh; mốc áp dụng hiện hành nên tra theo thông báo chính thức hoặc hỏi doanh nghiệp thu mua. Bài này giải thích nguyên lý để nông hộ hiểu vì sao bị hỏi, nên cung cấp gì và cần giữ gì.
Quy định này nói gì, nói ngắn gọn
EUDR áp dụng cho một số mặt hàng gắn với nguy cơ phá rừng trên thế giới, trong đó có cà phê, ca cao, cao su, dầu cọ, đậu tương, gỗ và gia súc, cùng một số sản phẩm làm từ chúng. Doanh nghiệp đưa các mặt hàng này vào thị trường EU hoặc xuất khẩu từ EU phải thực hiện thẩm định, nộp bản cam kết rằng hàng hoá đáp ứng ba điều: không gây phá rừng, được sản xuất theo luật liên quan của nước sản xuất, và có bản cam kết thẩm định.
"Không gây phá rừng" được hiểu là cà phê không được trồng trên đất đã chuyển từ rừng sang đất nông nghiệp sau ngày 31/12/2020. Vườn cà phê đã có từ trước mốc đó, trên đất không phải rừng, thì về nguyên tắc không vướng điều kiện này. Vườn mở mới sau mốc đó trên đất từng là rừng thì cà phê từ vườn ấy không đủ điều kiện vào EU, dù việc mở vườn có hợp pháp theo giấy tờ địa phương hay không.
Điều kiện "sản xuất hợp pháp" rộng hơn: liên quan quyền sử dụng đất, bảo vệ môi trường, quyền người lao động, quy định về rừng của Việt Nam. Người mua sẽ quan tâm giấy tờ đất hoặc xác nhận của địa phương về quyền sử dụng đất của vườn.
Vì sao người mua hỏi toạ độ vườn
Toạ độ là chìa để đối chiếu với ảnh vệ tinh
Quy định yêu cầu thông tin định vị của khu đất sản xuất. Với khu đất nhỏ, có thể là một điểm toạ độ; với khu đất rộng hơn một ngưỡng diện tích nhất định (quy định nêu bốn héc-ta với các mặt hàng không phải gia súc), cần đường bao quanh khu đất. Doanh nghiệp đem các toạ độ này đối chiếu với dữ liệu ảnh vệ tinh và bản đồ rừng để xem khu đất có bị chuyển từ rừng sang sau mốc 2020 hay không.
Vì vậy, người thu mua có thể đến tận vườn, dùng điện thoại có định vị đi quanh ranh vườn, hoặc nhờ nông hộ tự làm theo hướng dẫn. Thông tin này đi vào hệ thống truy xuất của doanh nghiệp, gắn với từng lô cà phê thu mua từ hộ.
Không có toạ độ thì sao
Cà phê của hộ không cung cấp được thông tin vị trí vẫn bán được, nhưng không đi vào được các lô hàng dành cho thị trường EU. Khi phần lớn cà phê robusta Việt Nam xuất đi nhiều thị trường, trong đó EU là một thị trường lớn, người thu mua có xu hướng ưu tiên hàng truy được nguồn. Tác động cụ thể lên giá tại vườn phụ thuộc vào thị trường từng năm, chưa thể nói chắc.
Nông hộ nên chuẩn bị và giữ những gì
Không có danh sách chung cho mọi người mua, nhưng những thứ sau thường được hỏi. Chuẩn bị sẵn giúp bán thuận hơn:
- Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất của vườn (bản sao), hoặc giấy tờ khác về quyền sử dụng đất, hoặc xác nhận của chính quyền xã nếu vườn chưa có giấy chứng nhận.
- Toạ độ hoặc đường ranh của từng mảnh vườn; nếu hộ có nhiều mảnh ở các nơi khác nhau, mỗi mảnh một bộ toạ độ riêng.
- Thông tin năm trồng cà phê của từng mảnh, đặc biệt là vườn đã có trước năm 2021; ảnh chụp cũ của vườn, giấy tờ mua bán vườn cũ nếu có cũng có ích.
- Nhật ký canh tác cơ bản: loại phân, thuốc đã dùng, năm tái canh hoặc ghép cải tạo.
- Số lượng cà phê ước tính mỗi mảnh mỗi năm, để người mua đối chiếu lượng giao với diện tích.
Đừng đưa bản gốc giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho người thu mua giữ. Bản sao và thông tin cần thiết là đủ. Nếu người thu mua đề nghị ký giấy tờ cam kết, hãy đọc kỹ và hỏi rõ mục đích trước khi ký.
Vườn quanh hồ Tà Đùng: những trường hợp cần chú ý
Vườn giáp ranh rừng và Vườn quốc gia
Xã Tà Đùng (sáp nhập từ xã Đắk Som và xã Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong cũ, tỉnh Đắk Nông cũ) có nhiều diện tích rừng và nằm sát Vườn quốc gia Tà Đùng. Những vườn nằm sát ranh rừng là nơi dữ liệu vệ tinh dễ cho kết quả cần xem xét kỹ: ranh vườn lấn vào vùng mà bản đồ ghi là rừng, hay ảnh chụp các năm cho thấy độ che phủ thay đổi. Toạ độ chính xác, đúng ranh thật giúp tránh việc vườn bị đánh dấu nhầm.
Vườn tái canh và vườn trồng xen
Vườn cà phê già được chặt đi trồng lại, hay vườn trồng xen sầu riêng, mắc ca, tiêu vẫn là đất nông nghiệp đang canh tác, không phải phá rừng. Tuy nhiên, ảnh vệ tinh thời điểm chặt bỏ cây già có thể trông như đất trống; giữ thông tin năm tái canh giúp giải thích khi được hỏi.
Vườn mới mở rộng
Phần vườn mở rộng sau cuối năm 2020, nếu trước đó là rừng hoặc cây rừng tự nhiên, sẽ không đủ điều kiện cho cà phê vào EU, kể cả khi phần vườn cũ bên cạnh đủ điều kiện. Khai riêng từng mảnh, đúng năm trồng, tốt hơn khai gộp rồi cả lô bị loại.
Hiểu lầm hay gặp quanh chuyện EUDR
Hiểu lầm thứ nhất: quy định này cấm cà phê Việt Nam vào châu Âu. Không phải. Quy định đặt điều kiện chứ không cấm; cà phê đáp ứng điều kiện và có hồ sơ vẫn vào được. Việt Nam có diện tích cà phê lớn đã ổn định từ lâu trước mốc 2020.
Hiểu lầm thứ hai: nông hộ bị phạt trực tiếp. Nghĩa vụ và chế tài theo quy định thuộc về doanh nghiệp đưa hàng vào thị trường EU. Nông hộ không bị EU xử phạt; hệ quả với nông hộ là hàng không đáp ứng sẽ không vào được kênh xuất khẩu đó.
Hiểu lầm thứ ba: có chứng nhận bền vững là xong. Chứng nhận và dữ liệu của nó hữu ích, nhưng doanh nghiệp vẫn phải tự thẩm định theo quy định. Dữ liệu toạ độ cần chính xác theo yêu cầu của quy định, không chỉ có trong hồ sơ chứng nhận.
Hiểu lầm thứ tư: cung cấp toạ độ là lộ thông tin đất cho người khác chiếm. Toạ độ vườn không phải giấy tờ quyền sử dụng đất và không chuyển quyền gì. Dù vậy, chỉ cung cấp cho bên thu mua có danh tính rõ ràng, hỏi họ dùng thông tin vào việc gì.
Đi cùng doanh nghiệp và hợp tác xã thay vì một mình
Với một hộ nhỏ, tự lo toạ độ, hồ sơ, đối chiếu dữ liệu là việc khó. Cách hợp lý hơn là đi qua hợp tác xã, tổ hợp tác hoặc chương trình truy xuất của doanh nghiệp thu mua: họ có người đi đo, có phần mềm lưu trữ, có kinh nghiệm làm việc với yêu cầu của bên nhập khẩu. Nông hộ chỉ cần cung cấp đúng, đủ và nhất quán thông tin.
Chuỗi doanh nghiệp xử lý dữ liệu ra sao, đánh giá rủi ro thế nào là việc của bên thu mua và xuất khẩu, nằm ngoài phạm vi bài này. Điều nông hộ nắm chắc trong tay là: vườn có từ khi nào, trên đất gì, giấy tờ ra sao, và ranh vườn nằm ở đâu. Bốn điều đó rõ ràng thì phần còn lại người mua làm được.
Chính quyền và ngành nông nghiệp ở các tỉnh trồng cà phê cũng có những hoạt động hướng dẫn, lập bản đồ vùng trồng. Hộ có thể hỏi cán bộ khuyến nông hoặc bộ phận nông nghiệp của xã Tà Đùng để biết có chương trình nào đang triển khai.
Cuối cùng, nên giữ một bản ghi riêng cho nhà mình: đã cung cấp toạ độ cho ai, ngày nào, cho mảnh vườn nào. Nhiều người thu mua cùng hỏi một vườn trong vài năm; có bản ghi riêng thì lần sau đưa lại đúng số liệu cũ, tránh mỗi nơi một con số khiến hồ sơ của chính vườn mình bị nghi ngờ khi đối chiếu.
Lấy toạ độ vườn cho đúng: các bước cơ bản
Khi người thu mua hoặc hợp tác xã hướng dẫn hộ tự lấy toạ độ, cách làm thường như sau. Luôn ưu tiên làm theo đúng ứng dụng và hướng dẫn của bên thu mua, vì mỗi hệ thống có định dạng riêng:
- Chọn ngày trời quang, đi vào buổi sáng khi sương đã tan, mang điện thoại đã sạc đầy và bật định vị chính xác cao.
- Đi ra một góc vườn có thể nhận biết rõ (cọc ranh, gốc cây lớn, mép đường lô), đứng yên chờ vài chục giây cho định vị ổn định rồi mới ghi điểm.
- Với vườn nhỏ chỉ cần một điểm, lấy điểm ở khoảng giữa vườn chỗ thoáng; với vườn lớn cần đường bao, đi lần lượt các góc theo một chiều, ghi điểm ở mỗi chỗ ranh đổi hướng.
- Nếu ranh vườn đi qua chỗ tán cây dày hay vách dốc không đứng được, lấy điểm ở chỗ thoáng gần nhất và ghi chú lại để người xử lý dữ liệu biết.
- Ghi tên mảnh vườn, năm trồng, cây trồng xen (nếu có) ngay sau khi đo, khi trí nhớ còn rõ.
- Kiểm tra lại trên ứng dụng xem hình vườn có giống thực tế không: vườn hình thang trên sườn đồi mà ra hình tam giác lệch là có điểm sai.
Hộ có nhiều mảnh vườn ở cả vùng xã Đắk Som cũ lẫn Đắk R'Măng cũ nên đo từng mảnh và đặt tên riêng, tránh gộp các mảnh cách xa nhau thành một vườn. Ghi chép này cũng có ích cho chính hộ khi lập kế hoạch bón phân, tưới nước theo từng mảnh.
Câu hỏi thường gặp
EUDR áp dụng từ khi nào?
Quy định (EU) 2023/1115 đã có hiệu lực, nhưng thời điểm bắt buộc doanh nghiệp tuân thủ đã được EU lùi lại hơn một lần, với mốc riêng cho doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ. Mốc hiện hành nên tra theo thông báo chính thức mới nhất hoặc hỏi doanh nghiệp thu mua.
Vườn cà phê trồng năm 2019 có bị ảnh hưởng không?
Nếu vườn trồng trước mốc 31/12/2020 trên đất không phải rừng chuyển đổi sau mốc đó, về nguyên tắc vườn không vướng điều kiện không phá rừng. Hộ vẫn cần cung cấp toạ độ và thông tin để doanh nghiệp chứng minh được điều đó.
Vườn chưa có sổ đỏ thì cà phê có bán vào EU được không?
Điều kiện sản xuất hợp pháp liên quan quyền sử dụng đất theo luật Việt Nam. Vườn chưa có giấy chứng nhận có thể cần giấy tờ khác hoặc xác nhận của chính quyền xã. Cách người mua chấp nhận giấy tờ thay thế khác nhau, nên hỏi trực tiếp bên thu mua.
Lấy toạ độ vườn bằng điện thoại có đủ chính xác không?
Điện thoại có định vị thường đủ dùng cho mục đích này nếu đứng ngoài trời thoáng, chờ định vị ổn định. Dưới tán cây rậm hay sát vách đồi, sai số có thể lớn hơn; nên lấy điểm ở chỗ thoáng và theo hướng dẫn của bên thu mua.
Có mất tiền khi cung cấp toạ độ cho người mua không?
Thông thường bên thu mua hoặc chương trình truy xuất tự chịu chi phí đo đạc vì đó là nghĩa vụ của họ. Nếu ai đó đòi thu tiền để "đưa vườn vào danh sách", nên hỏi lại hợp tác xã hoặc chính quyền xã trước khi trả.
Cà phê bán cho thị trường khác ngoài EU có cần những giấy tờ này không?
Quy định này chỉ áp dụng cho hàng vào thị trường EU. Một số thị trường khác cũng đang xem xét các yêu cầu tương tự về truy xuất, nên có sẵn thông tin vườn vẫn là lợi thế lâu dài.