Giá cà phê nhân mà đại lý quanh hồ Tà Đùng báo mỗi sáng không do đại lý tự đặt. Nó bắt nguồn từ giá hợp đồng tương lai cà phê robusta trên sàn ICE ở London (tính bằng đô la Mỹ mỗi tấn), được đổi ra tiền đồng theo tỉ giá, rồi cộng hoặc trừ một khoản chênh tuỳ chất lượng, mùa vụ và cung cầu tại chỗ, sau đó trừ tiếp chi phí chở, xử lý và phần lời của từng tầng mua trung gian.
Vì vậy cùng một buổi sáng, giá ở Tà Đùng, ở Gia Nghĩa hay Buôn Ma Thuột thường nhích lên xuống cùng chiều nhưng không bằng nhau. Bài này giải thích từng mắt xích của chuỗi giá, những yếu tố đẩy giá lên xuống, và cách người trồng đọc bảng giá để không bị thiệt. Bài không đưa giá cụ thể nào; giá thay đổi hằng ngày, hãy xem giá trong ngày từ nhiều nguồn trước khi bán.
Sàn London: điểm khởi đầu của giá robusta
Cà phê vối (robusta) được giao dịch hợp đồng tương lai chủ yếu trên sàn ICE Futures Europe ở London. Mỗi hợp đồng là một lượng cà phê nhân tiêu chuẩn giao vào một tháng xác định trong tương lai, giá niêm yết bằng đô la Mỹ cho mỗi tấn. Các kỳ hạn thường được nhắc là tháng 1, 3, 5, 7, 9 và 11. Khi báo chí hay đại lý nói "giá London hôm nay", họ thường nói giá của kỳ hạn gần nhất đang giao dịch nhiều.
Cà phê chè (arabica) có sàn riêng ở New York, tính bằng xu Mỹ mỗi pound. Hai sàn hay đi cùng chiều vì cùng chịu tác động của cung cầu cà phê thế giới, nhưng biên độ có thể khác. Vùng hồ Tà Đùng gần như chỉ trồng vối, nên người trồng ở đây chủ yếu quan tâm sàn London.
Cần hiểu rằng giá sàn là giá của những người mua bán hợp đồng, gồm cả nhà rang xay lớn, công ty xuất khẩu, quỹ đầu tư. Có những phiên giá nhảy mạnh không vì cà phê ngoài vườn thay đổi gì, mà vì dòng tiền của các quỹ vào ra. Người trồng không cần theo dõi từng phút, nhưng nên biết xu hướng mấy tuần gần đây để không bán đúng đáy một đợt giảm ngắn.
Từ giá London ra giá đại lý: các bước quy đổi
Đổi tiền và đổi đơn vị
Bước đầu là lấy giá đô la mỗi tấn nhân với tỉ giá đô la – đồng, rồi chia cho một nghìn để ra tiền đồng mỗi ký. Chỉ riêng tỉ giá cũng làm giá trong nước nhích lên xuống dù giá London đứng yên: đồng đô la mạnh lên thì giá cà phê tính bằng tiền đồng tăng theo, và ngược lại.
Cộng trừ phần chênh (basis)
Giá London là giá cho cà phê đạt tiêu chuẩn giao sàn, giao tại kho được sàn chỉ định. Cà phê nhân xô mà nông hộ bán thì chất lượng trung bình, chưa phân loại kỹ, còn nằm ở vùng trồng. Vì vậy nhà xuất khẩu trả giá theo công thức "giá London cộng hoặc trừ một khoản". Đầu vụ khi hàng về nhiều, khoản trừ thường lớn hơn; cuối vụ khi hàng khan, khoản chênh có thể thu hẹp hoặc thành cộng.
Trừ chi phí và lời của các tầng mua
Từ nhà xuất khẩu xuống đại lý lớn ở các điểm thu mua tập trung rồi tới đại lý ở xã, ở thôn, mỗi tầng trừ đi chi phí chở, cân, phơi sấy lại, phân loại, hao hụt, lãi vốn và phần lời. Vườn càng xa đường lớn, càng ít người mua cạnh tranh, khoảng trừ này càng dày. Đó là lý do giá ở các thôn xa quanh hồ đôi khi thấp hơn giá ở trục quốc lộ.
Những yếu tố đẩy giá lên xuống
Các yếu tố dưới đây thường được giới mua bán nhắc tới. Một tin tức có thể tác động mạnh trong vài ngày rồi phai đi, nên đừng phản ứng theo một tin riêng lẻ:
| Yếu tố | Tác động thường thấy | Người trồng nên làm gì |
|---|---|---|
| Thời tiết ở các nước trồng lớn | Hạn hán, mưa trái mùa ở Việt Nam, Brazil, Indonesia làm thị trường lo thiếu hàng, giá tăng | Theo dõi tin nhưng nhớ thị trường thường phản ứng trước khi sản lượng thật rõ |
| Tồn kho được sàn chứng nhận | Tồn kho giảm thường đỡ giá, tăng thì đè giá | Xem như một tín hiệu phụ, không quyết theo nó |
| Tỉ giá đô la – đồng | Đô la tăng thì giá trong nước tăng theo | Khi so giá hai thời điểm, nhớ tách phần do tỉ giá |
| Dòng tiền đầu cơ | Quỹ mua vào ồ ạt đẩy giá nhanh, bán ra thì giá rơi nhanh | Tránh bán hết trong một phiên rơi mạnh bất thường |
| Nhịp mùa vụ trong nước | Đầu vụ hàng về dồn dập, giá nội địa thường bị ép hơn | Có điều kiện thì chia lô bán, không bán dồn một lúc |
| Chi phí vận tải biển, chính sách thương mại | Cước tàu tăng, rào cản mới làm khoản chênh thay đổi | Hiểu đó là phần giá người trồng không kiểm soát |
Không yếu tố nào đứng một mình. Người làm cà phê lâu năm thường nói "không ai đoán được đỉnh, đáy"; điều làm được là bán có kế hoạch theo chi phí của nhà mình.
Đọc bảng giá đại lý cho đúng
Giá nhân xô là giá gì. Đại lý thường báo giá cà phê nhân xô, nghĩa là nhân đã xát, chưa phân loại kỹ, ở một mức độ ẩm và tạp chất chuẩn mà đại lý quy định. Cà phê ẩm hơn, nhiều hạt đen vỡ hơn sẽ bị trừ, nên giá thực nhận có thể thấp hơn giá báo.
Giá quả tươi suy ra từ giá nhân. Khi mua cà phê tươi, người mua quy đổi theo tỉ lệ bao nhiêu ký quả tươi ra một ký nhân, rồi trừ công phơi, xát, hao hụt. Tỉ lệ này thường được nói quanh bốn tới năm ký tươi cho một ký nhân với vối, tuỳ độ chín và năm thời tiết; hãy hỏi rõ đại lý đang dùng tỉ lệ nào.
Giá báo khác giá trả. Có nơi báo giá cao nhưng trừ ẩm, trừ tạp chất nặng tay; có nơi báo thấp hơn một chút nhưng cân thoáng. So sánh phải tính trên số tiền thực nhận cho cùng một lô hàng.
Giá trong ngày thay đổi. Nhiều đại lý chỉnh giá theo phiên London buổi chiều tối giờ Việt Nam. Giá báo buổi sáng có thể khác giá chốt buổi chiều; khi chốt bán qua điện thoại, nên hỏi giá đó giữ tới lúc nào.
Một quy trình bán có kế hoạch cho nông hộ
Không ai kiểm soát được giá, nhưng có thể kiểm soát cách bán. Quy trình dưới đây đơn giản, hợp với một hộ trồng vài héc-ta trở xuống:
- Tính chi phí trên mỗi ký của vườn mình (xem bài về kinh tế nông hộ trong cùng danh mục).
- Xác định số tiền bắt buộc phải có ngay sau vụ: trả nợ, trả công, chi tiêu gia đình mấy tháng tới.
- Bán ngay phần cà phê đủ để trả khoản bắt buộc đó, dù giá đang thế nào.
- Phần còn lại, nếu có chỗ cất an toàn và không cần tiền gấp, chia thành vài lô và đặt các mức giá mục tiêu hợp lý so với chi phí.
- Mỗi tuần xem giá một lần từ hai ba nguồn (đại lý quen, tin thị trường, hàng xóm vừa bán), ghi lại để thấy xu hướng.
- Đạt mức mục tiêu thì bán lô đó, không chờ thêm "chút nữa". Đặt cả một hạn chót, tới hạn thì bán dù giá chưa đạt.
- Sau vụ, ghi lại giá bình quân đã bán và so với giá bình quân cả mùa để rút kinh nghiệm cho năm sau.
Quy trình này không giúp bán đúng đỉnh, nhưng giúp tránh hai sai lầm hay gặp nhất: bán hết lúc giá đầu vụ bị ép, hoặc giữ hết chờ giá rồi phải bán tháo khi cần tiền.
Xem giá ở đâu và cảnh giác với tin đồn giá
Giá cà phê trong ngày được nhiều trang tin kinh tế, trang chuyên ngành nông sản và nhóm mạng xã hội cập nhật. Nguồn đáng tin là nguồn ghi rõ đó là giá ở đâu (tỉnh nào, loại nhân gì), vào giờ nào, và giá London kèm theo là kỳ hạn tháng mấy. Bảng giá không ghi những điều này thì khó so.
Mùa cao điểm hay có tin đồn kiểu "tuần sau giá chắc lên mạnh" hoặc "sắp sập giá, bán ngay đi". Có khi tin đó xuất phát từ người đang muốn mua rẻ hoặc bán được hàng. Cách đề phòng đơn giản là đối chiếu với giá sàn thật, và nhớ rằng không ai biết chắc giá ngày mai.
Ở vùng hồ, nhiều hộ quen một đại lý lâu năm. Quan hệ quen biết có giá trị: đại lý quen thường ứng vốn, mua chịu phân, cân thoáng hơn. Nhưng thỉnh thoảng nên hỏi giá thêm một hai nơi khác để chắc giá mình nhận không lệch quá xa mặt bằng chung.
Một thói quen nhỏ nhưng có ích: mỗi lần bán, xin hoặc chụp lại phiếu cân ghi ngày, khối lượng, độ ẩm, mức trừ và đơn giá. Cuối vụ xếp các phiếu theo ngày, đặt cạnh giá London của những ngày đó, sẽ thấy khoản chênh mà nhà mình thực nhận qua từng tuần. Sau hai ba vụ, cuốn sổ ấy cho biết rõ tuần nào trong mùa nhà mình thường bán thiệt, và đại lý nào cân sát nhất.
Những câu hỏi người trồng hay đặt về giá
Vì sao giá đầu vụ thường bị ép?
Vào mùa hái, hàng nghìn hộ cùng lúc cần tiền trả công hái, trả nợ phân, chuẩn bị Tết, nên lượng cà phê đổ ra thị trường dồn dập trong vài tuần. Người mua biết điều đó, và khoản chênh so với giá London thường nới rộng ra. Đây không phải âm mưu của ai mà là cung cầu tại chỗ. Hộ nào có tiền dự phòng để không phải bán hết ngay lúc này thường bán được giá bình quân tốt hơn.
Cà phê hái chín, phơi kỹ có được giá cao hơn không?
Với kênh bán nhân xô thông thường, người mua chủ yếu nhìn độ ẩm, tỉ lệ hạt đen vỡ và tạp chất; quả chín hay không chỉ ảnh hưởng gián tiếp qua tỉ lệ nhân và chất lượng hạt. Muốn được trả thêm rõ rệt cho chất lượng, hộ phải bán qua kênh khác: người làm cà phê chất lượng cao, hợp tác xã có hợp đồng riêng, hoặc tự rang bán. Những kênh này có đòi hỏi riêng, được bàn ở bài về cà phê đặc sản.
Giá chênh giữa các đại lý trong cùng xã có đáng để đi xa bán?
Cần cộng tiền xe, công bốc xếp, thời gian đi lại và rủi ro trừ ẩm, trừ tạp chất ở chỗ lạ. Nhiều khi phần chênh trên bảng giá bị ăn hết vào những chi phí này. Đi xa bán chỉ đáng khi lô hàng đủ lớn và khoản chênh thật sự rõ, sau khi đã tính đủ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giá cà phê trong nước tăng mà giá London đứng yên?
Thường do tỉ giá đô la tăng, hoặc khoản chênh trong nước thay đổi khi hàng khan hiếm cuối vụ, nhà xuất khẩu cần gom hàng để giao hợp đồng. Cũng có khi do đại lý điều chỉnh để cạnh tranh mua hàng ở một vùng cụ thể.
Giá cà phê ở Tà Đùng có thấp hơn ở Buôn Ma Thuột không?
Có thể chênh vài phần, chủ yếu do chi phí chở xa hơn và số người mua cạnh tranh ít hơn ở các thôn xa. Mức chênh không cố định; muốn biết thì so giá cùng ngày, cùng loại nhân, cùng điều kiện cân.
Sàn London đóng cửa cuối tuần thì đại lý báo giá thế nào?
Cuối tuần đại lý thường giữ giá của phiên cuối tuần trước hoặc điều chỉnh nhẹ theo nhu cầu gom hàng tại chỗ. Giao dịch lớn thường chờ phiên đầu tuần để có giá sàn mới.
Người trồng nhỏ có nên tự mua bán hợp đồng tương lai không?
Đây là công cụ tài chính phức tạp, có đòn bẩy và có thể thua lỗ vượt số vốn ban đầu. Nông hộ nhỏ thường không đủ quy mô và hiểu biết để dùng an toàn. Cách phổ biến hơn là chốt giá với đại lý hoặc công ty có uy tín, đọc kỹ điều khoản.
Tin "giá cà phê lập đỉnh" có nghĩa là nên bán ngay?
Không nhất thiết. Giá cao là cơ hội để bán những lô đã đặt mục tiêu, nhưng không ai biết đỉnh thật ở đâu. Bán theo kế hoạch tính từ chi phí của nhà mình an toàn hơn chạy theo tiêu đề tin tức.
Cà phê tươi được trả giá theo cách nào?
Người mua quy giá nhân ra giá quả tươi theo tỉ lệ tươi trên nhân của lô hàng, trừ công phơi xát và hao hụt. Quả chín đều, ít xanh, ít lá cành thì tỉ lệ đẹp hơn và được giá tốt hơn. Nên hỏi rõ cách tính trước khi cân.