Vườn cà phê trên các sườn đồi trống quanh hồ Tà Đùng nên có đai cây chắn gió, vì gió khô mùa khô thổi qua mặt hồ rộng và dọc thung lũng làm cây mất nước nhanh, hoa khô rụng, cành gãy và tán mọc lệch. Đai chắn gió hiệu quả là một hàng hoặc vài hàng cây cao, trồng vuông góc với hướng gió chính, ở rìa lô phía đón gió, cộng thêm những hàng chắn phụ trong lô ở vườn rộng.
Bài này nói về gió ở góc độ cây cà phê cần gì: nhận ra vườn mình đón gió từ phía nào, gió hại cây ra sao, chọn loại cây cho đai chắn và bố trí thế nào để không tranh chấp với cà phê. Cây che bóng trồng xen trong hàng cà phê là chuyện khác, có bài riêng trong danh mục chăm vườn.
Gió ở vùng hồ khác gió ở vùng đồi kín ra sao
Ở Tây Nguyên, mùa khô thường đi kèm những đợt gió mạnh, khô, thổi đều nhiều ngày; người các vùng cà phê quen gọi chung là gió mùa khô, phần lớn thổi từ phía đông bắc. Gió này mang không khí khô, làm độ ẩm giảm nhanh, đúng vào lúc cây cà phê đang phân hoá nụ và cần tưới hoa.
Quanh hồ Tà Đùng, gió còn có thêm một đặc điểm: mặt hồ rộng và các thung dài là đường thông thoáng cho gió. Không có cây cối cản, gió đi qua mặt nước rồi dồn lên những sườn đồi trống phía đón gió. Những vườn nằm trên đỉnh hoặc vai đồi nhìn thẳng ra hồ thường chịu gió mạnh hơn hẳn vườn nằm trong khe, sau lưng một dãy đồi hay sát bìa rừng.
Thêm vào đó, nhiều vườn quanh hồ được khai phá trên đồi trọc, cây rừng cũ không còn. Thiếu những vạt cây lớn làm vật cản tự nhiên, gió có đường đi thẳng qua hàng cà phê. Hai vườn cách nhau vài trăm mét có thể chịu gió rất khác nhau chỉ vì một bên còn giữ dải cây ven khe, một bên đã phát sạch.
Gió mạnh hại cây cà phê thế nào
Mất nước qua lá. Gió khô thổi liên tục làm lá thoát hơi nước nhanh hơn rễ hút được, cây héo sớm trong ngày, đất trong bồn khô nhanh hơn. Vườn đón gió cần tưới nhiều hơn và sớm hơn vườn khuất gió cùng điều kiện.
Khô hoa, rụng quả non. Hoa cà phê vừa nở gặp gió khô nóng có thể bị khô cánh, giảm khả năng thụ phấn. Quả non mới hình thành dễ rụng nếu cây vừa thiếu nước vừa bị lay mạnh nhiều ngày.
Rách lá, gãy cành, tán lệch. Lá bị cọ xát rách mép, cành dài mang nhiều quả dễ gãy. Cây con trồng mới ở sườn trống bị lay gốc, rễ không bám kịp. Qua nhiều năm, cây ở phía đón gió mọc nghiêng, tán lệch về phía khuất, khó tỉa tạo hình.
Đất bị thổi khô và bay mặt. Đất mặt giữa hàng không có cỏ hay lớp tủ bị gió hong khô, lớp tủ nhẹ bị thổi bay khỏi bồn. Vườn đón gió cần vật liệu tủ nặng hơn hoặc có cành đè lên.
Tưới phun bị lệch. Với vườn tưới phun mưa, gió thổi tạt tia nước sang một bên, có gốc ướt sũng có gốc không đủ, một phần nước bay mất.
Nhận ra hướng gió của vườn mình
Trước khi trồng đai chắn, cần biết gió chính vào vườn từ đâu. Không cần thiết bị đo; quan sát qua một mùa khô là đủ. Những dấu hiệu dễ thấy: phía nào cây cà phê thấp, lá rách, tán lệch nhiều nhất; phía nào lớp tủ bị thổi bay; ngọn cỏ tranh, ngọn cây cao ở rìa vườn ngả về hướng nào vào những ngày gió.
Một cách đơn giản là buộc một dải vải nhẹ lên đầu một cây sào ở điểm cao trong vườn, nhìn hướng bay vào các buổi chiều mùa khô trong vài tuần. Kết hợp với địa hình: nếu vườn nằm trên sườn nhìn ra mặt hồ hoặc nhìn dọc một thung dài, khả năng cao đó là phía đón gió.
Cũng nên hỏi những người trồng lâu năm trong xóm. Họ thường biết rõ chỗ nào "gió quẩn", chỗ nào gió lùa qua khe giữa hai quả đồi, những điều không thể biết khi chỉ đi xem vườn vào một buổi trời lặng.
Đai chắn gió hoạt động thế nào
Đai chắn gió không chặn đứng gió mà làm gió yếu đi. Một hàng cây có tán vừa phải cho một phần gió lọt qua, phần còn lại bị đẩy lên cao, nên phía sau đai hình thành một vùng gió nhẹ. Vùng được che chắn dài gấp nhiều lần chiều cao của đai; đai càng cao, vùng che càng rộng. Tài liệu lâm nông kết hợp thường mô tả hiệu quả mạnh nhất ở khoảng cách vài lần chiều cao đai, giảm dần khi ra xa.
Đai quá dày, kín như bức tường, lại không tốt: gió bị chặn đột ngột sẽ cuộn xoáy ngay phía sau, vùng che ngắn hơn. Vì vậy đai chắn gió tốt thường là một hàng cây cao thưa vừa phải, có thể kèm một hàng cây thấp hơn để chắn phần gió lùa sát mặt đất.
Điều này có nghĩa là trên vườn rộng hoặc sườn dài, một đai ở rìa lô không đủ che hết. Người ta thường kết hợp đai chính ở rìa phía đón gió và những hàng chắn phụ chạy trong lô, cách nhau một khoảng nhất định, thường theo đường đồng mức để vừa chắn gió vừa giữ đất.
Một số cây hay được dùng làm đai chắn gió ở vùng cà phê Tây Nguyên
Bảng dưới liệt kê theo kinh nghiệm phổ biến ở các vùng cà phê, mỗi loại có ưu nhược riêng. Nên hỏi khuyến nông và người trồng quanh xóm loại nào đã sống tốt ở chính vùng mình:
| Loại cây | Ưu điểm | Điều cần cân nhắc |
|---|---|---|
| Muồng đen | Lớn nhanh, cao, chịu đất đồi, quen thuộc ở vùng cà phê | Rễ tranh nước với hàng cà phê sát bên nếu trồng quá gần |
| Các loài keo | Lớn rất nhanh, che chắn sớm | Cành giòn dễ gãy khi gió lớn, cần tỉa; tranh nước mạnh |
| Cây bơ | Chắn gió đồng thời cho quả | Tán rộng, cần khoảng cách đủ xa hàng cà phê |
| Cây mắc ca | Tán dày, cho hạt, nhiều nơi Tây Nguyên trồng xen | Lớn chậm hơn cây gỗ mọc nhanh |
| Cây mít, sầu riêng | Cho thu nhập thêm | Sầu riêng không chịu gió mạnh, khó làm đai chính ở sườn trống |
| Cây phân xanh thấp (cốt khí, muồng hoa vàng) | Chắn tạm cho vườn mới trồng, thêm hữu cơ | Chỉ dùng ngắn hạn, phải phát tỉa thường xuyên |
Chọn cây nào còn tuỳ mục đích: chỉ chắn gió thì ưu tiên cây gỗ lớn nhanh; muốn có thêm thu nhập thì cây ăn quả, nhưng chấp nhận lớn chậm hơn và cần chăm hơn. Không nên chọn loài lạ chưa ai trồng thử ở vùng mình.
Bố trí đai sao cho không hại cà phê
Đai chắn gió là cây lớn, rễ lan rộng, tán che. Trồng quá sát hàng cà phê, đai sẽ tranh nước, tranh dinh dưỡng và che mất ánh sáng của những hàng cà phê gần nó. Hàng cà phê sát đai thường kém hơn các hàng giữa vườn, đó là cái giá phải trả; giảm giá đó bằng cách để khoảng cách đủ rộng giữa đai và hàng cà phê đầu tiên, và cắt rễ ngang của cây đai khi cần.
Đai nên chạy vuông góc với hướng gió chính. Trên đất dốc, nếu hướng gió gần trùng với hướng xuôi dốc, đai trồng theo đường đồng mức sẽ vừa chắn gió vừa thành vật cản giữ đất. Nếu gió thổi ngang sườn, đai chạy xuôi dốc thì cần thêm băng cỏ hoặc bờ chắn để không thành đường dẫn nước xói.
Cây đai cần được tỉa định kỳ: tỉa cành thấp để gió lùa sát đất vẫn bị chắn bởi hàng thấp phía dưới mà không quá kín, tỉa cành giòn có nguy cơ gãy đổ xuống hàng cà phê. Cành lá tỉa từ đai là nguồn vật liệu tủ gốc dồi dào cho vườn.
Đai trồng sát ranh đất cần thống nhất với hàng xóm, vì bóng và rễ cây lớn sẽ ảnh hưởng tới vườn bên kia. Nhiều tranh chấp ở vùng nông thôn bắt đầu từ một hàng cây ranh giới không bàn trước.
Vườn mới trồng: che chắn tạm trong khi chờ đai lớn
Cây đai cần vài năm mới đủ cao để che. Trong thời gian đó, cây cà phê con ở sườn trống chịu gió nhiều nhất. Các nhà vườn thường dùng cách che tạm: cắm cọc giữ gốc cây con để không bị lay, che phía đón gió bằng phên tre, lá khô hoặc cành cây cắm xiên; trồng xen những cây phân xanh thấp, mọc nhanh giữa hàng làm hàng chắn tạm.
Trồng mới vào đầu mùa mưa cũng giúp cây con có cả mùa mưa để bén rễ trước khi gặp mùa gió khô đầu tiên. Trồng muộn sát cuối mùa mưa thì cây con vừa yếu rễ vừa gặp ngay gió khô, tỉ lệ chết cao.
Khi đai chính đã đủ cao, những cây chắn tạm được phát dần, cành lá vùi hoặc tủ gốc. Đừng để cây phân xanh mọc quá cao lấn át cây cà phê con.
Dải rừng và cây cũ còn sót: đai chắn gió có sẵn
Trước khi trồng đai mới, hãy nhìn lại những gì vườn đang có. Nhiều vườn quanh hồ còn giữ được vài cây rừng lớn ở ven khe, một vạt tre, một hàng cây cũ dọc ranh đất. Những thứ ấy đã là vật cản gió, đã có rễ sâu, đã cao sẵn, thứ mà đai mới trồng phải mất nhiều năm mới đạt tới.
Khi mua lại hoặc mở rộng vườn, phản xạ phát sạch cho "gọn" thường làm mất đi lớp che chắn tự nhiên ấy. Sau một hai mùa khô, chủ vườn nhận ra hàng cà phê phía đón gió kém hẳn, rồi lại phải trồng đai mới. Giữ lại những dải cây ven khe còn có lợi kép: chắn gió, giữ đất bờ khe, giữ nước cho mạch ngầm.
Cây rừng còn sót trong vườn có thể cần tỉa bớt cành thấp để không che quá mức hàng cà phê bên cạnh, nhưng chặt hẳn là quyết định nên cân nhắc kỹ. Với vườn sát ranh Vườn quốc gia Tà Đùng hoặc rừng phòng hộ, cây ở phía rừng thuộc diện được bảo vệ; mọi việc chặt, tỉa ở vùng giáp ranh cần hỏi kiểm lâm và chính quyền xã.
Gió và mùa hoa: điều cần làm trong những tuần tưới
Mùa tưới hoa cà phê thường trùng với những tuần gió khô mạnh nhất. Vì vậy, với vườn đón gió, lịch tưới cần sát hơn vườn khuất gió: đất khô nhanh hơn, đợt tưới sau có thể phải đến sớm hơn vài ngày để giữ quả non không rụng. Theo dõi đất trong bồn ở phía đón gió và phía khuất gió riêng, không lấy một chỗ đại diện cho cả vườn.
Lớp tủ gốc ở phía đón gió nên dày và nặng hơn, có cành đè lên để không bị thổi bay. Với vườn tưới phun, chọn giờ ít gió trong ngày, thường là sáng sớm hoặc chiều muộn, và hạ thấp béc để giảm nước bị tạt.
Nếu đai chắn gió còn non, có thể che tạm bằng phên hoặc lưới ở những đoạn gió lùa mạnh nhất trong mấy tuần hoa nở. Việc này tốn công nhưng chỉ cần làm ở vài điểm xung yếu đã nhận ra qua các năm trước.
Câu hỏi thường gặp
Vườn cà phê có nhất thiết phải trồng cây chắn gió không?
Không phải vườn nào cũng cần như nhau. Vườn nằm trong khe, sau đồi hay sát bìa rừng thường đã được che chắn tự nhiên. Vườn trên đỉnh, vai đồi trống hoặc nhìn thẳng ra mặt hồ thường hưởng lợi rõ từ đai chắn gió.
Nên trồng đai chắn gió cách hàng cà phê bao xa?
Không có con số chung, vì tuỳ loại cây đai, độ dốc và độ rộng tán khi trưởng thành. Nguyên tắc là để đủ khoảng trống để tán và rễ cây đai không lấn hàng cà phê đầu tiên. Nên hỏi khuyến nông và người trồng lâu năm trong vùng.
Cây muồng đen làm đai chắn gió có tốt không?
Muồng đen là cây quen thuộc ở các vùng cà phê Tây Nguyên vì lớn nhanh, cao và chịu đất đồi. Điểm cần chú ý là rễ có thể tranh nước với hàng cà phê sát bên, nên cần khoảng cách hợp lý và tỉa định kỳ.
Đai chắn gió có làm cà phê thiếu nắng không?
Có thể với những hàng cà phê sát đai, nhất là khi đai ở phía hướng nắng chiều hoặc trồng quá gần. Bố trí đai vuông góc với gió chính, giữ khoảng cách và tỉa tán đai giúp hạn chế điều này.
Làm sao biết vườn mình đón gió từ hướng nào?
Quan sát trong một mùa khô: phía nào cây thấp, lá rách, tán lệch, lớp tủ bị thổi bay; buộc dải vải trên sào ở điểm cao để xem hướng bay buổi chiều; hỏi thêm người trồng lâu năm trong xóm.
Trồng sầu riêng làm cây chắn gió cho cà phê được không?
Sầu riêng không chịu gió mạnh, cành dễ gãy và cây non dễ đổ, nên khó làm đai chính ở sườn trống. Nhiều vườn trồng sầu riêng xen trong lô đã được chắn gió bởi đai khác.