Với cà phê vối quanh hồ Tà Đùng, đợt tưới đầu tiên của mùa khô nên làm khi nụ hoa trên cành đã phân hoá đầy đủ và cây đã trải qua một thời gian khô hạn, thường rơi vào khoảng giữa mùa khô. Đợt đầu phải tưới đẫm và xong cho cả vườn trong vài ngày để hoa nở tập trung; sau đó thêm vài đợt nữa, cách nhau vài tuần, để giữ hoa đậu thành quả cho tới khi mưa về.
Thời điểm và số đợt cụ thể khác nhau theo từng năm và từng vườn, vì mùa mưa ở Tây Nguyên kết thúc sớm muộn khác nhau, đất mỗi sườn giữ ẩm khác nhau. Bài này đi qua cách nhận biết lúc cây sẵn sàng, những lỗi tưới phổ biến khiến hoa nở lệch, và cách ứng xử khi gặp mưa trái mùa hay năm hạn kéo dài. Nguồn nước và cách dẫn nước lên đồi nói ở hai bài kế tiếp trong danh mục này.
Vì sao cà phê vối cần "chờ khô" rồi mới tưới
Cây cà phê vối ra hoa theo một nhịp khá đặc biệt. Cuối mùa mưa, khi những trận mưa thưa dần, các mầm ở nách lá trên cành mọc năm trước bắt đầu phân hoá thành nụ. Nụ lớn đến một kích thước nhất định thì dừng lại, nằm im trong trạng thái nghỉ. Muốn những nụ đang nghỉ ấy bật ra thành hoa, cây cần nhận một lượng nước lớn đột ngột sau một quãng khô.
Quãng khô ấy không chỉ là chuyện chờ đợi. Trong thời gian đó, cây ngừng ra lộc non, tập trung dinh dưỡng cho nụ, và hầu hết các nụ trên cây đi tới cùng một trạng thái. Khi nước về, chúng nở gần như cùng một lúc. Đó là lý do một đồi cà phê có thể trắng xoá chỉ sau vài ngày tưới.
Nếu tưới sớm khi nụ chưa đủ, hoặc mùa khô bị ngắt quãng bởi những trận mưa nhỏ, các nụ sẽ phản ứng không đồng đều. Một phần nở, một phần chưa, phần nữa bị kích thích ra lá. Kết quả là hoa nở thành nhiều đợt, quả chín rải rác, vụ hái kéo dài và tỉ lệ quả xanh lẫn vào tăng lên. Với người hái chọn quả chín, cũng như với chất lượng hạt về sau, điều đó gây thiệt nhiều hơn người ta tưởng.
Nhận biết lúc vườn đã sẵn sàng cho đợt tưới đầu
Không có một ngày cố định trên lịch. Người trồng lâu năm ở các vùng cà phê Tây Nguyên thường nhìn vào cây và đất, dựa trên những dấu hiệu quen thuộc mà khuyến nông hay nhắc:
- Nụ trên các đốt cành đã lớn đều, mọc thành chùm khít ở nách lá, đầu nụ tròn lại; khi phần lớn các đốt ở tầng giữa tán đều có nụ như thế, cây đã gần sẵn sàng.
- Lá cây hơi rũ vào buổi trưa nắng nhưng hồi lại vào chiều tối; cây đang chịu khô ở mức vừa, chưa tới mức kiệt.
- Đất ở độ sâu một gang tay dưới lớp tủ đã khô, bóp không còn dính tay; mùa mưa đã dứt hẳn được một quãng.
- Không còn lộc non mới mọc ở đầu cành; cây đã dừng sinh trưởng thân lá.
- Các vườn quanh xóm có cùng độ tuổi, cùng hướng sườn bắt đầu tưới; theo dõi hàng xóm không phải để chạy theo mà để đối chiếu với quan sát của chính mình.
Ngược lại, nếu lá héo rũ cả ngày không hồi, lá già vàng rụng nhiều, thì cây đang khô quá mức. Lúc đó nên tưới ngay dù nụ chưa thật đều, vì để cây kiệt sức thì cả hoa lẫn cây đều thiệt.
Đợt tưới đầu: phải đẫm và phải nhanh
Đợt tưới đầu là đợt quyết định. Mục tiêu là đưa đủ nước xuống vùng rễ hút để đánh thức nụ, và làm điều đó cho cả vườn trong thời gian ngắn nhất có thể. Một vườn tưới rải rác trong hai tuần, hôm nay vài hàng, tuần sau vài hàng, sẽ có những đợt hoa nở lệch nhau đúng theo lịch tưới.
Lượng nước cần đủ để thấm sâu xuống vùng rễ chứ không chỉ ướt lớp mặt. Lượng cụ thể tuỳ tuổi cây, độ rộng tán, độ khô của đất và cách tưới; tài liệu kỹ thuật của các viện, trung tâm khuyến nông nêu mức tham khảo theo từng hình thức tưới, nên đọc quy trình áp dụng cho vùng mình thay vì đoán. Một cách kiểm tra đơn giản là đào thử cạnh bồn sau khi tưới một ngày: đất ẩm đều xuống sâu là đạt, chỉ ướt một lớp mỏng là thiếu.
Ở những vườn đông cây mà nguồn nước hoặc máy bơm hạn chế, người ta chia vườn thành các khu và tưới liên tục ngày đêm để rút ngắn thời gian. Mùa tưới hoa cũng là mùa nhiều hộ cùng bơm một lúc, giếng yếu dần, ao cạn nhanh; tính trước nguồn nước đủ cho bao nhiêu gốc là việc phải làm từ cuối mùa mưa.
Các đợt tưới sau: giữ hoa đậu thành quả
Sau khi hoa nở và tàn, những quả non bé như hạt tiêu bắt đầu hình thành. Giai đoạn này cây cần ẩm ổn định; nếu đất khô kiệt trở lại, quả non sẽ rụng hàng loạt. Vì vậy sau đợt đầu, vườn thường được tưới thêm vài đợt nữa cho tới khi mưa mùa về đều. Nhiều tài liệu khuyến nông ở Tây Nguyên nêu khoảng cách giữa các đợt vào quãng vài tuần, quanh ba tuần là con số hay gặp, nhưng thực tế phải điều chỉnh theo đất và thời tiết.
Đất đỏ bazan sâu, có tủ gốc dày, ở sườn khuất gió thì giữ ẩm lâu hơn; vườn trên đỉnh trống, đất mỏng thì khô nhanh hơn và cần đợt sau sớm hơn. Nắng gắt và gió khô cuối mùa khô làm đất mất nước nhanh hơn đầu mùa khô.
Số đợt tưới trong năm phụ thuộc chủ yếu vào việc mùa mưa đến sớm hay muộn. Năm mưa sớm, có khi chỉ cần hai ba đợt; năm hạn kéo dài, vườn có thể phải tưới thêm nhiều đợt, và đó là lúc nguồn nước bị thử thách nhất. Ghi lại ngày tưới từng đợt và ngày mưa đầu mùa mỗi năm vào sổ vườn; sau vài năm, chính sổ ấy là tài liệu đáng tin nhất cho vườn của bạn.
Những lỗi tưới hoa hay gặp và hậu quả
Phần lớn các vụ hoa kém quanh hồ không do thiếu nước tuyệt đối mà do tưới sai nhịp. Bảng dưới gom các lỗi phổ biến:
| Lỗi | Chuyện gì xảy ra với cây | Cách tránh |
|---|---|---|
| Tưới quá sớm khi nụ chưa đủ | Hoa nở ít, cây ra lộc non thay vì hoa | Chờ nụ đều ở tầng giữa tán, mùa mưa đã dứt hẳn |
| Tưới lai rai từng ít một | Nụ chỉ nhú một phần, hoa nở nhiều đợt | Đợt đầu tưới đẫm một lần cho mỗi gốc |
| Kéo dài đợt đầu cả tuần đến hai tuần | Mỗi khu nở một thời điểm, quả chín lệch | Chia khu, tưới liên tục, chuẩn bị bơm và ống từ trước |
| Bỏ đợt hai, đợt ba | Quả non rụng nhiều khi nắng gắt | Theo dõi đất, tưới đợt sau đúng hẹn |
| Tưới thừa liên tục | Đất đẫm lâu, rễ yếu, phân bị rửa trôi | Tưới đủ, để đất ráo bớt giữa các đợt |
| Tưới giữa trưa nắng bằng phun mưa | Nước bốc hơi nhiều, hoa có thể bị dập | Tưới sáng sớm hoặc chiều mát khi có thể |
Không lỗi nào trong bảng là hiếm. Nhiều vườn mắc hai ba lỗi cùng lúc do nguồn nước yếu hoặc thiếu công. Sửa được một lỗi lớn nhất đã là khác biệt đáng kể cho vụ sau.
Khi mưa trái mùa rơi giữa mùa khô
Có năm, giữa lúc vườn đang chờ khô, trời đổ một trận mưa trái mùa. Nếu trận mưa đủ lớn, nụ có thể bị đánh thức và cây ra một đợt hoa sớm ngoài ý muốn. Nếu mưa chỉ lất phất, nụ phản ứng một phần, phần còn lại vẫn chờ.
Người trồng không ngăn được mưa, nhưng có thể ứng xử. Nếu sau mưa thấy hoa đã nở rộ trên phần lớn vườn, thì coi đó là đợt hoa chính, tiếp tục tưới đợt hai đúng hẹn để giữ quả non. Nếu chỉ nở lác đác, nhiều người chọn đợi thêm cho nụ còn lại chín đều rồi mới tưới đợt đầu chính thức, chấp nhận một ít quả lệch mùa. Không có công thức chung; quyết định nên dựa vào tỉ lệ hoa đã nở mà mắt thấy ngoài vườn.
Mưa trái mùa lúc đang hái quả là chuyện khác, liên quan tới phơi và sơ chế, đã nói ở danh mục hái và sơ chế.
Năm hạn kéo dài: ưu tiên nước thế nào
Tây Nguyên đã trải qua những mùa khô gay gắt, như đợt hạn nặng mùa khô 2015–2016 mà báo chí và chính quyền các tỉnh khi đó ghi nhận thiệt hại lớn cho cà phê. Vùng hồ Tà Đùng tuy nằm cạnh hồ chứa lớn nhưng vườn trên đồi vẫn chịu chung cái khô ấy, vì giếng và ao của từng hộ mới là nguồn nước thật sự.
Khi nước không đủ cho cả vườn, thứ tự ưu tiên thường được khuyên là: giữ cây sống trước, giữ quả sau. Cây kinh doanh khoẻ đang mang quả non nên được ưu tiên hơn cây già cỗi định tái canh. Tủ gốc dày ngay từ đầu mùa khô, giảm cỏ cạnh tranh trong bồn, không bón phân hoá học khi đất khô kiệt, và tưới vào sáng sớm hoặc chiều tối để giảm bốc hơi.
Một năm hạn là lời nhắc để tính lại nguồn nước cho những năm sau: đào thêm ao trữ nước mưa, làm sạch lòng ao, kiểm tra giếng, chuyển sang cách tưới tiết kiệm hơn. Những chuyện ấy nói ở hai bài tiếp theo.
Cây non, cây ghép và cây già: tưới hoa có khác nhau không
Không phải gốc nào trong vườn cũng ở cùng một trạng thái. Cây trồng mới một hai năm chưa cho quả, chưa cần "chờ khô" để ra hoa; với chúng, mục tiêu mùa khô là sống khoẻ và phát triển bộ rễ, nên tưới đều đặn hơn, lượng ít hơn, không để kiệt nước. Gộp chung cây non vào lịch tưới hoa của cây kinh doanh là cách dễ làm chết cây con trong những tuần khô gắt.
Cây ghép cải tạo trên gốc cũ có bộ rễ lớn của cây mẹ nhưng tán mới còn nhỏ; năm đầu sau ghép, nhiều nhà vườn ưu tiên nuôi chồi ghép hơn là ép ra hoa. Cây già cỗi đang chờ tái canh thường được xếp sau cùng trong thứ tự ưu tiên khi nước thiếu.
Vì vậy sơ đồ vườn chia theo khu, ghi rõ khu nào cây non, khu nào cây ghép, khu nào cây kinh doanh, rất có ích khi lên lịch tưới. Mỗi khu một nhịp riêng, thay vì một lịch cho tất cả.
Câu hỏi thường gặp
Tưới hoa cà phê vối thường vào tháng mấy ở Tà Đùng?
Thường rơi vào khoảng giữa mùa khô Tây Nguyên, nhiều năm là đầu năm dương lịch, nhưng xê dịch theo việc mùa mưa dứt sớm hay muộn. Nên dựa vào độ phát triển của nụ và độ khô của đất hơn là một ngày cố định trên lịch.
Cà phê vối cần tưới mấy đợt trong mùa khô?
Thường vài đợt: một đợt đầu đánh thức hoa và một số đợt sau giữ quả non cho tới khi mưa mùa về đều. Năm mưa đến sớm thì ít đợt, năm hạn kéo dài thì nhiều đợt hơn. Ghi sổ vườn hằng năm giúp ước lượng sát hơn.
Tưới đợt đầu bao nhiêu nước mỗi gốc là đủ?
Tuỳ tuổi cây, độ rộng tán, độ khô của đất và cách tưới, nên nên đọc quy trình kỹ thuật của khuyến nông địa phương. Có thể tự kiểm bằng cách đào thử cạnh bồn sau một ngày: đất ẩm đều xuống sâu vùng rễ là đạt.
Mưa trái mùa làm hoa cà phê nở sớm thì có sao không?
Nếu hoa nở rộ trên phần lớn vườn thì có thể coi là đợt hoa chính và tiếp tục tưới đợt sau đúng hẹn. Nếu chỉ nở lác đác thì nhiều người chờ phần nụ còn lại rồi mới tưới đợt đầu, chấp nhận ít quả lệch mùa.
Vì sao vườn tưới đủ nước mà hoa vẫn nở nhiều đợt?
Nguyên nhân thường gặp là tưới quá sớm khi nụ chưa đều, tưới lai rai từng ít, hoặc kéo dài đợt đầu quá lâu nên mỗi khu nở một lúc. Mưa nhỏ ngắt quãng giữa mùa khô cũng gây hiện tượng này.
Có nên bón phân cùng đợt tưới hoa không?
Nhiều quy trình kỹ thuật có đợt bón trong mùa khô gắn với lúc tưới, nhưng lượng và loại phân phụ thuộc vườn. Không nên bón phân hoá học lên đất khô kiệt mà không tưới. Cách bón theo mùa nói ở danh mục chăm vườn.