Tưới gốc, phun mưa hay nhỏ giọt cho vườn cà phê đồi Tà Đùng: chọn cách tưới nào

Vườn cà phê đồi quanh hồ Tà Đùng thường tưới theo ba cách: tưới gốc bằng ống mềm (cách phổ biến nhất), phun mưa bằng béc hoặc súng phun, và nhỏ giọt. Tưới gốc rẻ nhất lúc đầu nhưng tốn công; phun mưa nhanh nhưng hao nước do bốc hơi và trôi trên dốc; nhỏ giọt tiết kiệm nước nhất nhưng tốn vốn đầu tư và cần nước sạch, bảo trì đều. Chọn cách nào phụ thuộc vào nguồn nước, độ dốc và công lao động của vườn.

Không có cách tưới đúng cho mọi vườn. Một hộ có giếng mạnh, đủ người làm, vườn dốc vừa có thể tưới gốc rất ổn; một hộ chỉ có ao nhỏ và thiếu người thì nhỏ giọt mới giải được bài toán. Bài này so sánh theo nguyên lý, kèm những điều riêng của vườn dốc vùng hồ. Chuyện thời điểm và số đợt tưới hoa đã có bài riêng trong danh mục.

Tưới gốc bằng ống mềm: cách quen thuộc nhất

Tưới gốc là kéo ống mềm từ nguồn nước tới từng gốc, cho nước chảy vào bồn đến khi đủ rồi chuyển sang gốc khác. Đây là cách phần lớn vườn cà phê ở Tây Nguyên vẫn làm, vì chỉ cần máy bơm, đường ống chính và vài cuộn ống mềm.

Ưu điểm là nước được đưa thẳng vào vùng rễ, người tưới nhìn thấy từng gốc nên biết gốc nào đủ, gốc nào thiếu. Bồn gốc làm tốt thì nước đọng lại thấm từ từ, ít chảy tràn. Trên vườn dốc, bồn nghiêng vào trong là điều kiện bắt buộc; bồn vỡ mép thì nước tưới chảy tuột xuống dưới cùng với đất.

Nhược điểm lớn nhất là công. Một đợt tưới gốc cho cả vườn có thể kéo dài nhiều ngày đêm, người tưới phải trực liên tục, kéo ống lên dốc xuống dốc. Mùa tưới hoa trùng với lúc nhiều hộ cùng cần người, công lao động trở nên khan. Thêm nữa, lượng nước mỗi gốc phụ thuộc người tưới, dễ không đều giữa ngày và đêm, giữa người này và người khác.

Ống mềm kéo lê trên vườn qua nhiều năm cũng làm nén một số lối đi và làm trầy gốc cây non. Đặt một lối kéo ống cố định là cách giảm bớt.

Phun mưa: nhanh, nhưng hao nước trên dốc

Phun mưa dùng béc phun đặt cố định trên cọc hoặc súng phun cầm tay, tạo tia nước rơi như mưa xuống một vùng rộng. Ưu điểm là tưới nhanh, một người trông được nhiều béc cùng lúc, nước phủ cả mặt đất giữa hàng.

Nhưng ở vườn đồi vùng hồ, phun mưa có mấy điểm yếu. Nước rơi trên mặt đất dốc dễ chảy tràn thay vì thấm, nhất là khi đất khô cứng mặt. Một phần nước bốc hơi trong không khí, nhiều hơn khi phun giữa trưa nắng hoặc lúc gió mùa khô thổi mạnh qua mặt hồ. Nước rơi lên cả vùng giữa hàng, nơi rễ cà phê ít, nên tưới cả cỏ. Với hoa vừa nở, tia phun mạnh có thể làm dập hoa.

Phun mưa hợp hơn với vườn dốc ít, nguồn nước dồi dào, hoặc dùng cho đợt tưới đầu cần nhanh trên diện rộng. Nếu dùng, nên phun vào sáng sớm hoặc chiều tối, chọn béc có hạt nước vừa phải, đặt béc sao cho vùng phun tập trung vào tán cây.

Một biến thể hay thấy ở vườn quanh hồ là phun gốc: dùng béc phun thấp, đặt sát mặt đất dưới tán, phun một vòng tròn nhỏ quanh gốc thay vì tung lên cao. Cách này giữ được tốc độ của phun mưa mà giảm hao do bốc hơi và gió, không làm dập hoa, và ít tưới vào cỏ giữa hàng. Trên dốc, vẫn cần bồn gốc để giữ nước lại trong vùng phun.

Nhỏ giọt: tiết kiệm nước nhất, đòi hỏi nhiều nhất

Tưới nhỏ giọt đưa nước qua đường ống nhỏ có lỗ hoặc đầu nhỏ giọt đặt cạnh từng gốc, nước rỉ từ từ vào vùng rễ. Các chương trình khuyến nông và dự án nông nghiệp bền vững ở Tây Nguyên nhiều năm nay khuyến khích tưới nhỏ giọt cho cà phê vì tiết kiệm nước rõ rệt so với tưới gốc và phun mưa, và có thể đưa phân hoà tan theo nước.

Đổi lại, nhỏ giọt cần vốn đầu tư ban đầu đáng kể: bộ lọc, ống chính, ống nhánh, đầu nhỏ giọt, có khi cả bể chứa và bộ châm phân. Hệ thống cần nước tương đối sạch; nước ao nhiều cặn, nhiều rêu làm tắc đầu nhỏ giọt nếu bộ lọc kém. Ống nằm ngoài vườn còn bị chuột, sóc cắn, bị cắt khi phát cỏ, cần đi kiểm tra đều.

Trên đất dốc, nhỏ giọt có ưu điểm lớn: nước rỉ chậm nên thấm hết, gần như không chảy tràn. Nhưng chênh cao làm áp lực trong ống không đều, đầu dưới chân dốc ra nhiều nước hơn đầu trên đỉnh. Hệ thống trên vườn đồi thường cần đầu nhỏ giọt bù áp hoặc chia nhánh theo đường đồng mức. Thiết kế nên nhờ người có kinh nghiệm làm cho vườn dốc, không mua bộ làm sẵn cho đất bằng về lắp.

So sánh ba cách tưới trên vườn đồi

Bảng dưới so sánh theo nguyên lý chung, không phải số đo của một vườn cụ thể nào:

Nhiều vườn dùng kết hợp: nhỏ giọt cho khu gần nguồn nước và khu dốc nhất, tưới gốc cho phần còn lại; hoặc tưới gốc đợt đầu cho đẫm rồi nhỏ giọt các đợt sau. Không cần chuyển một lần cả vườn.

Câu hỏi nên tự trả lời trước khi đổi cách tưới

Đổi từ tưới gốc sang nhỏ giọt là một khoản đầu tư lớn với nông hộ. Trước khi quyết, hãy nhìn vào vườn mình theo mấy góc. Nguồn nước có phải điểm nghẽn không? Nếu giếng mạnh, ao lớn mà thiếu người tưới, điểm nghẽn là công, và nhỏ giọt giải quyết điều đó. Nếu nguồn nước yếu, nhỏ giọt giúp chia nước ra được nhiều gốc hơn.

Vườn còn bao nhiêu năm kinh doanh tốt? Đầu tư hệ thống mới cho vườn già sắp tái canh thì khó thu hồi; nên làm khi trồng mới hoặc tái canh, lúc đặt hàng cây theo đường đồng mức.

Có ai trong nhà chịu trách nhiệm kiểm tra, súc rửa bộ lọc, sửa ống cắn đứt không? Hệ thống nhỏ giọt không ai trông thì vài năm sau một nửa đầu nhỏ giọt bị tắc mà không ai biết.

Có hỗ trợ nào đang áp dụng không? Một số chương trình nông nghiệp, dự án cà phê bền vững có lúc hỗ trợ kỹ thuật hoặc một phần chi phí cho tưới tiết kiệm. Hỏi khuyến nông xã hoặc hợp tác xã để biết hiện có gì, điều kiện ra sao, thay vì tin lời đồn.

Giữ nước sau khi tưới: phần việc của bồn và lớp tủ

Cách tưới nào cũng mất hiệu quả nếu nước vào bồn rồi bốc hơi hay chảy đi mất. Ở vườn quanh hồ, lớp tủ gốc dày bằng cỏ phát, cành lá tỉa, vỏ cà phê ủ hoai giúp giữ ẩm dưới bồn lâu hơn rõ rệt, nhất là trong những tuần nắng gắt cuối mùa khô.

Bồn gốc cần vừa đủ rộng theo tán, mép bồn chắc, phía dưới dốc cao hơn phía trên để nước không tràn. Cỏ trong bồn được nhổ hoặc phát sát trước mùa tưới để không tranh nước với cà phê, còn cỏ giữa hàng thì giữ thấp để giữ đất.

Chọn giờ tưới cũng là một cách giữ nước. Sáng sớm, khi sương còn trên lá và gió chưa lên, hoặc chiều muộn sau khi nắng dịu, nước thấm được nhiều hơn so với giữa trưa. Tưới đêm thì đỡ bốc hơi nhất nhưng vất vả và cần đèn, lối đi an toàn cho người tưới.

Bảo trì hệ thống tưới giữa hai mùa khô

Phần lớn hư hỏng của hệ thống tưới được phát hiện vào đúng ngày cần tưới, khi đã muộn. Lý do đơn giản: suốt mùa mưa không ai dùng tới, ống nằm phơi ngoài vườn, máy bơm để trong kho ẩm. Một buổi kiểm tra nghiêm túc vào cuối mùa mưa tiết kiệm được rất nhiều công và nước về sau.

Với máy bơm, cần chạy thử, nghe tiếng máy, kiểm tra phớt chặn nước, dây điện, công tắc và thiết bị chống giật. Với đường ống chính, đi dọc tuyến tìm chỗ nứt, chỗ nối lỏng, chỗ bị cây đè hay xe cán. Với ống mềm tưới gốc, cuộn lại kiểm tra từng đoạn, cắt bỏ chỗ thủng.

Với nhỏ giọt, việc nhiều hơn: súc rửa bộ lọc, xả cuối các ống nhánh để đẩy cặn ra ngoài, chạy thử từng khu và đi dọc hàng xem đầu nào không ra nước. Đầu bị tắc do cặn có thể ngâm rửa hoặc thay. Ống bị chuột cắn thì nối lại bằng khớp nối. Ghi lại số đầu đã thay mỗi năm để biết hệ thống đang xuống cấp nhanh hay chậm.

Với bể chứa và ao, nạo vét bùn, sửa chỗ thấm, kiểm tra rào chắn. Tất cả nên xong trước khi nụ hoa trên cây đủ để tưới, vì đến lúc ấy không còn thời gian cho sửa chữa.

Tưới đêm, tưới ngày và chuyện người tưới

Đợt tưới đầu ở các vườn lớn thường kéo dài cả ngày lẫn đêm. Người tưới đêm trên vườn đồi phải đi lại trong bóng tối giữa các hàng cây, trên dốc trơn vì nước tưới, cạnh ao và giếng sâu. Tai nạn trượt ngã, rơi xuống ao, điện giật từ dây bơm là những chuyện có thật ở các vùng cà phê.

Một số việc đơn giản giúp an toàn hơn: đèn đội đầu đủ sáng, giày có đế bám, đường đi tới máy bơm và ao được dọn sẵn, không đi tưới đêm một mình ở khu xa, có người biết ai đang ở đâu trong vườn. Dây điện dẫn tới máy bơm treo cao hoặc đi trong ống, không nằm trong vũng nước.

Với người làm thuê theo công tưới, nên thống nhất rõ trước khi bắt đầu: tưới bao nhiêu gốc, cách đo đủ nước, ai chịu trách nhiệm khi máy hỏng giữa đêm. Hiểu lầm về khối lượng việc là nguồn mâu thuẫn hay gặp trong mùa tưới. Tưới nhỏ giọt giảm phần lớn những chuyện này, đó cũng là một lý do nhiều hộ cân nhắc chuyển đổi.

Câu hỏi thường gặp

Tưới nhỏ giọt cho cà phê có tiết kiệm nước thật không?

So với tưới gốc và phun mưa, nhỏ giọt đưa nước chậm và trúng vùng rễ nên hao hụt ít hơn rõ rệt, điều này được khuyến nông Tây Nguyên nhắc nhiều năm. Mức tiết kiệm cụ thể tuỳ thiết kế, cách vận hành và vườn.

Vườn dốc có lắp tưới nhỏ giọt được không?

Được, nhưng chênh cao làm áp lực không đều giữa đầu trên và đầu dưới. Thường cần đầu nhỏ giọt bù áp hoặc chia nhánh theo đường đồng mức. Nên nhờ người có kinh nghiệm thiết kế cho vườn dốc.

Nước ao có dùng cho tưới nhỏ giọt được không?

Dùng được nếu có bộ lọc phù hợp và súc rửa thường xuyên. Nước ao nhiều cặn, rêu tảo dễ làm tắc đầu nhỏ giọt. Đặt đầu hút cách đáy ao và cách mặt nước để giảm cặn hút vào.

Phun mưa có làm rụng hoa cà phê không?

Tia phun mạnh rơi trực tiếp lên chùm hoa vừa nở có thể làm dập hoa. Nếu dùng phun mưa trong mùa hoa, nên chọn béc hạt nhỏ vừa phải, đặt hướng phun vào gốc và tránh phun giữa trưa nắng gió.

Có nên chuyển cả vườn sang nhỏ giọt một lần không?

Không nhất thiết. Nhiều hộ làm thử một khu gần nguồn nước hoặc khu dốc nhất trước, rút kinh nghiệm vận hành rồi mới mở rộng. Vườn sắp tái canh thì nên đợi lúc trồng lại để thiết kế từ đầu.

Tưới gốc bằng ống làm sao cho đều giữa các gốc?

Có thể đếm thời gian chảy cho mỗi gốc với cùng một áp lực bơm, hoặc dùng bồn gốc cùng kích thước để nhìn mức nước. Khi đổi người tưới giữa ngày và đêm, thống nhất trước cách đo để tránh gốc thừa gốc thiếu.