Tỉa cành cà phê vối là giữ lại những cành sẽ cho quả vụ tới, phân bố đều quanh thân, và cắt bỏ những cành đã kiệt, cành khô, cành sâu bệnh, cành mọc chen vào trong tán hoặc sát đất. Đợt tỉa chính làm ngay sau khi hái xong, trước khi tưới hoa; trong mùa mưa có thêm các đợt tỉa nhẹ. Tỉa đúng giúp cây cho quả đều qua các năm, tán thông thoáng ít bệnh và dễ hái.
Ở vùng hồ Tà Đùng, nơi sương nhiều và độ ẩm cao, tỉa cành còn là cách phòng bệnh nấm rẻ nhất. Bài này nói về nguyên lý; cách tạo hình cụ thể (độ cao hãm ngọn, số cành giữ lại) khác nhau theo giống, khoảng cách trồng và quy trình kỹ thuật địa phương, nên tham khảo cán bộ khuyến nông và những người tỉa giỏi trong xóm. Cắt chồi vượt có bài riêng ngay sau bài này.
Cà phê ra quả ở đâu: hiểu để biết giữ cành nào
Cây cà phê vối có một hoặc vài thân chính mọc thẳng đứng. Từ thân mọc ra các cành ngang, gọi là cành cấp một; từ cành cấp một mọc ra cành cấp hai, rồi cấp ba. Hoa và quả hình thành ở các đốt trên cành ngang, chủ yếu trên phần cành mọc trong năm trước. Đốt nào đã ra quả thì thường không ra quả lại ở đúng đốt đó nữa.
Điều này có hệ quả lớn: muốn có quả năm sau, năm nay cây phải ra đủ cành mới, đốt mới. Một cành cấp một đã ra quả nhiều năm, phần gốc cành trơ trụi, chỉ còn quả ở đầu cành xa thân. Nếu không tỉa, tán cây dần thành một khối cành dài lòng thòng, quả dồn ra ngoài rìa, bên trong tán rỗng và tối.
Tỉa cành, về bản chất, là điều khiển cây ra cành mới ở đúng chỗ, với số lượng vừa phải, để mỗi năm cây có một lượng cành cho quả ổn định. Đó là lý do người tỉa giỏi nhìn cây không chỉ thấy cành năm nay mà thấy cả cành năm sau.
Tạo hình cơ bản: thân, hãm ngọn và khung cành
Cà phê vối ở Việt Nam thường được tạo hình theo kiểu một thân hoặc đa thân, tuỳ quy trình và tập quán vùng. Kiểu một thân giữ một thân chính, hãm ngọn ở một độ cao nhất định để cây phát triển cành ngang; kiểu đa thân nuôi vài thân từ gốc, mỗi thân là một trục cho quả, có thể thay thân luân phiên khi thân già.
Hãm ngọn là cắt đỉnh thân chính khi cây đạt độ cao mong muốn, để cây ngừng vươn cao, dồn sức ra cành ngang, và giữ tán ở độ cao vừa tầm hái, tầm phun. Một số quy trình hãm ngọn làm hai lần: lần đầu ở độ cao thấp hơn khi cây còn non, lần hai nâng lên khi cây đã có khung cành. Độ cao cụ thể nên theo quy trình của khuyến nông địa phương, vì còn tuỳ giống và mật độ trồng.
Trên vườn dốc quanh hồ, độ cao tán cần tính thêm chuyện đi lại: phía trên dốc cây trông thấp hơn, phía dưới dốc cây trông cao hơn với người đứng hái. Giữ tán gọn giúp hái và phun an toàn hơn trên đất dốc trơn.
Những cành nên cắt bỏ trong đợt tỉa chính
Sau khi hái xong, đợt tỉa chính tập trung vào những cành không còn giá trị hoặc gây hại cho tán. Danh sách thường gặp trong các quy trình kỹ thuật cà phê:
- Cành khô, cành chết, cành gãy do hái hoặc do gió.
- Cành bị sâu bệnh nặng: cành bị nấm hồng, khô cành, cành có sâu đục thân, cành có ổ rệp sáp khó xử lý.
- Cành già đã cho quả nhiều năm, phần gốc cành trơ trụi, chỉ còn ít đốt mới ở đầu cành.
- Cành tăm: cành nhỏ yếu, mọc trong bóng râm bên trong tán, ít khả năng cho quả.
- Cành mọc ngược vào trong thân, cành mọc chéo cọ xát với cành khác.
- Cành sát mặt đất, chạm đất khi mang quả, dễ bẩn và nhiễm bệnh từ đất.
- Cành mọc quá dày ở một chỗ, chen chúc; giữ lại cành khoẻ, phân bố đều, cắt bớt cành yếu.
- Chồi vượt còn sót trên thân và trên cành cấp một.
Không phải cành già nào cũng cắt ngay. Nếu cắt quá nhiều trong một năm, cây sốc, năm đó quả ít. Người tỉa thường cắt dần, giữ lại một phần cành cũ còn khả năng cho quả trong khi nuôi cành mới thay thế.
Tỉa nhẹ trong mùa mưa
Ngoài đợt tỉa chính, mùa mưa là lúc cây ra cành, ra chồi nhiều nhất. Các đợt tỉa nhẹ trong mùa mưa chủ yếu là cắt chồi vượt, bỏ những cành tăm mới mọc trong tán, bớt những cành thứ cấp mọc quá dày ở một đốt, để tán không bị rậm lại sau vài tháng.
Ở vùng sương nhiều như quanh hồ, tán rậm giữa mùa mưa giữ ẩm rất lâu, tạo điều kiện cho bệnh nấm hồng, gỉ sắt, thán thư. Một lượt tỉa nhẹ giữa mùa mưa giúp gió lùa qua tán, lá khô nhanh sau mưa và sau sương sáng.
Tỉa trong mùa mưa nên chọn lúc cành lá đã khô, tránh lúc cây đang ướt sũng để vết cắt khô nhanh. Dụng cụ tỉa nên sắc và sạch; khi cắt cành bệnh xong, lau dụng cụ trước khi sang cây khác để hạn chế lây lan.
Kỹ thuật vết cắt: chi tiết nhỏ quyết định cây hồi nhanh hay chậm
Dùng kéo hoặc cưa sắc. Vết cắt dập nát lâu lành, dễ nhiễm bệnh. Dao cùn chặt nhiều nhát làm toác vỏ thân, tạo đường cho nấm và côn trùng vào.
Cắt sát nhưng không phạm vào thân. Khi cắt bỏ cả cành, cắt sát chỗ cành mọc ra, không để lại mấu dài vì mấu sẽ khô, mục và thành chỗ cho bệnh; cũng không cắt lẹm vào thân chính.
Cắt cành lớn theo hai bước. Với cành to, cắt một nhát phía dưới trước rồi mới cắt từ trên xuống, để cành rơi không xé toạc vỏ thân.
Vết cắt nghiêng. Vết cắt hơi nghiêng giúp nước mưa không đọng lại trên bề mặt cắt. Với vết cắt lớn ở vùng ẩm, một số người bôi chất bảo vệ vết cắt theo hướng dẫn khuyến nông.
Vệ sinh dụng cụ. Lau dụng cụ sau khi cắt cành bệnh, đặc biệt cành nấm hồng, trước khi sang cây khác.
Cành lá tỉa đi đâu
Một đợt tỉa chính cho cả vườn tạo ra lượng cành lá lớn. Cành nhỏ và lá khoẻ có thể băm ngắn, rải trong bồn hoặc giữa hàng làm lớp tủ, trả hữu cơ cho đất. Đây là nguồn tủ gốc quý ở vùng đất đỏ dễ mất mùn.
Cành bị bệnh nặng, đặc biệt cành nấm hồng, cành khô có nấm, nên mang ra khỏi vườn, không để lại làm tủ gốc vì mầm bệnh có thể lây sang cây khác. Cách xử lý cành bệnh nên theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật; tránh đốt bừa bãi giữa mùa khô vì nguy cơ cháy lan, nhất là vườn sát rừng của Vườn quốc gia Tà Đùng và rừng phòng hộ.
Cành lớn có thể dùng làm củi, cọc, hoặc đặt ngang dốc làm "bờ" giữ lớp tủ và giữ đất. Không để cành tỉa chất đống sát gốc cây, vì đống cành ẩm là nơi trú của chuột, mối, sâu bệnh.
Những lỗi tỉa hay gặp
Tỉa quá tay trong một năm. Người mới học tỉa thường cắt nhiều vì thấy cây gọn gàng, nhưng cây mất quá nhiều lá sẽ yếu, năm đó quả ít. Cây già cần cải tạo nên làm dần trong hai ba năm hoặc tính đến ghép, tái canh.
Không tỉa nhiều năm rồi tỉa một lần thật mạnh. Vườn bỏ tỉa lâu, khi tỉa lại thì cắt quá nhiều, năng suất giảm đột ngột, chủ vườn kết luận "tỉa làm giảm năng suất", rồi lại bỏ tỉa. Tỉa đều đặn hằng năm với mức vừa phải tránh được vòng lặp này.
Tỉa theo một khuôn cho mọi cây. Cây khoẻ, cây yếu, cây năm trước quả nhiều hay ít cần cách tỉa khác nhau. Cây vừa mang nhiều quả năm trước thường cần nghỉ, tỉa nhẹ, bón đủ.
Bỏ qua đợt tỉa nhẹ mùa mưa. Chỉ tỉa một lần sau hái rồi để cây tự do suốt mùa mưa thì đến mùa hái tán đã rậm lại, bệnh nhiều, quả trong tán chín kém.
Học tỉa: không có lối tắt
Tỉa cành là kỹ năng học bằng tay và mắt, không học hết được trong sách. Người tỉa giỏi trong xóm thường đã tỉa hàng nghìn cây qua nhiều mùa, nhìn cây là biết cây năm nay cần gì. Cách học tốt nhất là đi theo họ một vài ngày, hỏi vì sao cắt cành này mà giữ cành kia.
Các lớp tập huấn của khuyến nông, của hợp tác xã hay của các chương trình cà phê bền vững thường có phần thực hành tỉa cành ngoài vườn. Nếu có dịp, nên tham gia. Tự tỉa thử trên vài cây, đánh dấu lại, theo dõi qua một vụ, rồi so với cây bên cạnh tỉa theo cách khác là cách học hiệu quả.
Khi thuê người tỉa, nên đi cùng họ một lượt đầu để thống nhất cách làm, đặc biệt mức độ cắt cành già. Mỗi người tỉa có thói quen riêng; không thống nhất trước, vườn có thể bị tỉa quá mạnh ở chỗ này, quá nhẹ ở chỗ khác.
Trên vườn dốc quanh hồ, tỉa cành còn là việc có rủi ro té ngã: người tỉa đứng trên đất dốc, tay cầm kéo, mắt nhìn lên tán. Mang giày bám, không trèo lên cành, dùng kéo cán dài cho cành cao, và không tỉa một mình ở khu xa là những điều nên nhắc nhau mỗi mùa.
Cây sau năm được mùa: tỉa thế nào cho cây nghỉ
Cà phê vối hay có xu hướng năm được năm mất: một năm quả rất nhiều, cây dồn sức nuôi quả nên ra ít cành mới, năm sau quả ít hẳn. Tỉa cành là một trong những cách làm dịu nhịp này.
Với cây vừa qua một năm quả nhiều, đợt tỉa sau hái nên nhẹ tay hơn bình thường, ưu tiên cắt cành khô, cành bệnh, cành kiệt hẳn, giữ lại nhiều lá để cây phục hồi. Kết hợp với bón đủ phân đầu mùa mưa, tưới đủ nước, cây có thời gian ra cành mới cho vụ sau.
Ngược lại, cây năm trước ít quả, ra nhiều cành mới, có thể tỉa mạnh hơn một chút để bớt những cành mọc dày, giữ những cành khoẻ ở vị trí tốt. Quan sát từng cây, thay vì áp một mức tỉa cho cả vườn, là điều phân biệt người tỉa có kinh nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Tỉa cành cà phê vối vào tháng nào là tốt nhất?
Đợt tỉa chính nên làm ngay sau khi hái xong, trước khi tưới hoa, thường rơi vào đầu mùa khô ở Tây Nguyên. Trong mùa mưa có thêm các đợt tỉa nhẹ, chủ yếu cắt chồi vượt và cành tăm mới mọc.
Hãm ngọn cà phê vối ở độ cao bao nhiêu?
Độ cao hãm ngọn phụ thuộc giống, mật độ trồng và quy trình kỹ thuật địa phương; một số quy trình hãm ngọn hai lần. Nguyên tắc là giữ tán ở độ cao vừa tầm hái, tầm phun. Nên hỏi khuyến nông địa phương để có con số phù hợp.
Cành tăm là gì, có nên cắt hết không?
Cành tăm là cành nhỏ yếu mọc trong bóng râm bên trong tán, ít khả năng cho quả và làm tán rậm. Thường nên cắt bỏ phần lớn, nhưng giữ lại những cành có vị trí tốt và đủ khoẻ để thay thế cành già.
Tỉa cành nhiều có làm giảm năng suất không?
Tỉa quá tay trong một năm có thể làm cây sốc và giảm quả năm đó. Tỉa đều đặn hằng năm ở mức vừa phải giúp cây cho quả ổn định hơn qua các năm. Cây già cần cải tạo nên làm dần hoặc tính đến ghép, tái canh.
Có cần bôi gì lên vết cắt cành cà phê không?
Vết cắt nhỏ thường tự lành nếu cắt gọn và sạch. Với vết cắt lớn ở vùng ẩm, sương nhiều, một số nơi bôi chất bảo vệ vết cắt theo hướng dẫn khuyến nông để hạn chế nấm xâm nhập.
Cành cà phê bị nấm hồng tỉa xong có để làm tủ gốc được không?
Không nên. Cành bệnh nấm hồng và cành khô có nấm nên mang ra khỏi vườn và xử lý theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, tránh để mầm bệnh lây sang cây khác qua lớp tủ.