Dùng thuốc bảo vệ thực vật an toàn trong vườn cà phê nghĩa là: chỉ dùng khi đã xác định đúng sâu bệnh và các biện pháp khác không đủ; chọn thuốc có trong danh mục được phép sử dụng ở Việt Nam và đăng ký cho cà phê; đọc kỹ thông tin trên bao bì; mặc đồ bảo hộ khi pha và phun; tuân thủ thời gian cách ly trước khi hái; và thu gom bao bì đúng nơi quy định. Nguyên tắc được ngành bảo vệ thực vật nhắc lâu nay là "bốn đúng": đúng thuốc, đúng lúc, đúng liều lượng và nồng độ, đúng cách.
Ở vùng hồ Tà Đùng, nơi khe suối đổ về lòng hồ thủy điện Đồng Nai 3 và giáp Vườn quốc gia Tà Đùng, an toàn thuốc còn là chuyện của nguồn nước chung. Bài này không nêu tên thuốc hay liều, vì những thứ đó phải lấy từ bao bì sản phẩm và từ cán bộ chuyên môn; bài nói về những nguyên tắc dùng thuốc mà mọi người phun trong vườn cần nắm.
Trước khi mua thuốc: có thật sự cần không
Câu hỏi đầu tiên không phải "thuốc gì" mà là "có cần thuốc không". Nhiều vấn đề trong vườn cà phê được giải quyết tốt hơn bằng biện pháp canh tác: tỉa cành thông thoáng cho bệnh nấm, vệ sinh vườn cho mọt đục quả, kiểm soát kiến cho rệp sáp, thoát nước cho bệnh rễ. Thuốc dùng khi những biện pháp ấy không đủ và mật độ sâu bệnh đã tới mức gây thiệt hại đáng kể.
Tiếp theo là xác định đúng đối tượng. Phun thuốc trừ sâu cho một bệnh do nấm, hoặc ngược lại, là mất tiền và gây hại không cần thiết. Khi chưa chắc, chụp ảnh rõ triệu chứng, mang mẫu hoặc mời cán bộ khuyến nông, bảo vệ thực vật xem.
Cuối cùng là phạm vi: vấn đề ở vài cây hay cả vườn? Rệp sáp ở vài chùm, nấm hồng ở vài cành, thì xử lý cục bộ những chỗ đó. Phun cả vườn cho vấn đề cục bộ là phí thuốc, phí công và giết thêm thiên địch.
Nguyên tắc bốn đúng
Đúng thuốc. Chọn thuốc có trong Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng tại Việt Nam do cơ quan quản lý nông nghiệp ban hành và cập nhật định kỳ, có đăng ký sử dụng trên cà phê cho đúng đối tượng sâu bệnh. Không dùng thuốc cấm, thuốc không rõ nguồn gốc, thuốc nhập lậu.
Đúng lúc. Phun khi sâu bệnh ở giai đoạn dễ trị, khi mật độ đã tới ngưỡng cần xử lý; chọn thời điểm thời tiết phù hợp, không mưa, không gió mạnh, không nắng gắt; tránh lúc cây đang nở hoa rộ để bảo vệ côn trùng thụ phấn.
Đúng liều lượng và nồng độ. Pha theo đúng hướng dẫn trên bao bì. Pha đặc hơn không làm thuốc hiệu quả hơn mà làm tăng nguy cơ ngộ độc, tồn dư và kháng thuốc; pha loãng hơn thì không đủ tác dụng.
Đúng cách. Phun đúng bộ phận có sâu bệnh, đúng kỹ thuật, bình phun hoạt động tốt, không rò rỉ; người phun có bảo hộ, đi ngược hướng gió.
Đọc thông tin trên bao bì: những dòng không được bỏ qua
Bao bì thuốc bảo vệ thực vật hợp pháp phải có đầy đủ thông tin theo quy định. Những phần quan trọng nhất với người dùng gồm: tên hoạt chất và hàm lượng; đối tượng sâu bệnh và cây trồng được đăng ký; liều lượng, nồng độ và cách pha; thời gian cách ly; ký hiệu và vạch màu chỉ nhóm độc; hướng dẫn sơ cứu khi bị ngộ độc; hướng dẫn bảo quản; hạn sử dụng; tên và địa chỉ đơn vị đăng ký.
Thời gian cách ly là số ngày tối thiểu từ lần phun cuối cùng đến khi được thu hoạch. Với cà phê, điều này nghĩa là đếm ngược từ ngày dự kiến hái; nếu mùa hái sắp tới, phải chọn thuốc có thời gian cách ly phù hợp, hoặc không phun. Hái trước thời gian cách ly là để lại tồn dư thuốc trên hạt, ảnh hưởng tới người tiêu dùng và có thể khiến lô hàng bị từ chối khi xuất khẩu.
Vạch màu ở đáy bao bì cho biết nhóm độc của thuốc. Thuốc nhóm độc cao đòi hỏi bảo hộ nghiêm ngặt hơn. Nếu không đọc được chữ trên bao bì vì mờ, rách, hoặc không có tiếng Việt, đừng dùng.
Đồ bảo hộ khi pha và phun
Ngộ độc thuốc bảo vệ thực vật ở người phun xảy ra chủ yếu qua da và qua đường hô hấp. Đồ bảo hộ tối thiểu mà các hướng dẫn an toàn lao động nông nghiệp khuyến cáo:
- Áo dài tay, quần dài bằng vải dày, hoặc áo quần bảo hộ chuyên dùng.
- Găng tay cao su hoặc nitrile, không dùng găng vải thấm nước.
- Ủng cao su, ống quần phủ ra ngoài ủng để thuốc không chảy vào trong.
- Khẩu trang hoặc mặt nạ phòng độc phù hợp với loại thuốc; khẩu trang vải thông thường không đủ với thuốc có độc tính cao.
- Kính bảo hộ, nhất là khi pha thuốc và khi phun cành cao.
- Mũ che đầu, cổ.
Sau khi phun, tắm rửa sạch bằng xà phòng, thay quần áo, giặt riêng quần áo phun thuốc. Không ăn uống, hút thuốc trong khi pha và phun. Người phun cần được tập huấn; không để trẻ em, phụ nữ có thai hoặc cho con bú, người đang ốm pha hay phun thuốc.
Pha và phun: các bước an toàn
Phần lớn tai nạn với thuốc xảy ra lúc pha, khi tiếp xúc với thuốc đậm đặc. Thứ tự làm việc an toàn:
- Chọn chỗ pha thoáng, xa giếng, ao, khe suối, xa nhà ở và chuồng trại; tốt nhất là một điểm pha cố định trong vườn.
- Mặc đầy đủ đồ bảo hộ trước khi mở bao bì.
- Đong thuốc bằng dụng cụ đong riêng, không dùng dụng cụ nhà bếp; chỉ pha lượng đủ dùng cho lần phun.
- Đổ nước vào bình trước một phần, cho thuốc vào, rồi thêm nước tới mức cần; khuấy đều bằng que riêng.
- Kiểm tra bình phun không rò rỉ ở nắp, dây, vòi trước khi đeo lên lưng.
- Phun khi trời lặng gió, đi ngược hướng gió hoặc ngang gió, không phun ngược chiều gió thổi vào người.
- Không phun khi sắp mưa, khi lá còn đọng sương nhiều, khi nắng gắt giữa trưa.
- Xong việc, súc rửa bình ở nơi quy định, không đổ nước súc bình xuống khe suối, ao, giếng.
Ở vùng hồ Tà Đùng, nhiều vườn nằm trên dốc thoát nước thẳng xuống khe rồi ra hồ. Điểm pha và súc rửa bình đặt xa đường nước chảy là bắt buộc, không phải lời khuyên tuỳ chọn.
Bao bì thuốc: không vứt bừa
Bao bì thuốc bảo vệ thực vật sau khi dùng vẫn còn tồn dư thuốc. Vứt bao bì ra vườn, xuống khe suối, ven đường là gây ô nhiễm đất, nước và nguy hiểm cho trẻ em, vật nuôi. Bao bì ngấm thuốc nằm trong nước hồ cũng ảnh hưởng tới cá và các loài thủy sinh.
Theo quy định hiện hành về thu gom, xử lý bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng, nhiều địa phương bố trí bể chứa bao bì ở các khu sản xuất để người dân bỏ vào, sau đó được thu gom xử lý. Hỏi tại xã hoặc hợp tác xã để biết điểm thu gom gần vườn. Trước khi bỏ vào bể chứa, chai lọ thuốc dạng lỏng nên được tráng rửa theo hướng dẫn và nước tráng đổ vào bình phun để dùng tiếp.
Không tái sử dụng chai lọ, bao bì thuốc để đựng nước uống, thực phẩm, hay bất cứ thứ gì trong gia đình. Không đốt bao bì thuốc ngoài trời.
Cất giữ thuốc trong nhà vườn
Thuốc chưa dùng hết cần được cất trong bao bì gốc, đậy kín, trong tủ hoặc kho riêng có khoá, khô ráo, thoáng, xa nguồn nước, xa thực phẩm, thức ăn chăn nuôi, và ngoài tầm với của trẻ em. Không sang chiết thuốc sang chai nước, chai nước ngọt; rất nhiều vụ ngộ độc ở nông thôn xảy ra vì uống nhầm.
Không mua dự trữ quá nhiều. Thuốc để lâu có thể quá hạn, giảm tác dụng, bao bì hư hỏng. Ghi lại thuốc đã mua, đã dùng, còn lại vào sổ vườn.
Khi có người bị ngộ độc thuốc, đưa ngay ra khỏi khu vực có thuốc, cởi bỏ quần áo dính thuốc, rửa vùng da tiếp xúc bằng nhiều nước sạch, mang theo bao bì thuốc và đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất để được bác sĩ xử lý. Không tự gây nôn hoặc tự chữa khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế.
Ghi chép sử dụng thuốc: vì vườn, vì người mua
Ghi lại mỗi lần dùng thuốc, gồm ngày phun, khu vực, loại thuốc, đối tượng sâu bệnh, người phun, là thói quen tốt cho chính việc quản lý vườn: biết thuốc nào hiệu quả, tránh dùng một hoạt chất quá nhiều lần gây kháng thuốc, tính đúng thời gian cách ly trước khi hái.
Ghi chép này cũng ngày càng quan trọng khi bán cà phê. Các đơn vị thu mua tham gia chương trình chứng nhận bền vững, và các thị trường xuất khẩu có yêu cầu về tồn dư và truy xuất nguồn gốc, có thể yêu cầu nông hộ cung cấp nhật ký sử dụng thuốc. Chuyện chứng nhận và truy xuất được nói ở danh mục kinh tế nông hộ.
Một cuốn sổ đơn giản, mỗi trang một tháng, đủ để ghi. Có thể chụp ảnh bao bì thuốc mỗi lần mua và lưu lại cùng sổ để khỏi ghi sai tên hoạt chất.
Dụng cụ phun: bảo dưỡng cũng là an toàn
Bình phun rò rỉ là nguồn tiếp xúc thuốc thường gặp nhất mà người phun không để ý: thuốc rỉ từ nắp bình xuống lưng, từ khớp nối dây xuống tay, từ vòi nhỏ giọt xuống chân. Sau vài giờ phun, quần áo đã ngấm thuốc mà người phun không biết.
Trước mỗi lần dùng, kiểm tra gioăng nắp bình, dây dẫn, khớp nối, công tắc vòi. Béc phun bị mòn, tia phun không đều làm thuốc phân bố không đều trên cây, chỗ thừa chỗ thiếu; nên thay béc khi tia phun đã méo. Với bình phun có động cơ, kiểm tra thêm nhiên liệu, dây đeo, để máy không rung lắc làm bắn thuốc.
Sau khi dùng, súc rửa bình bằng nước sạch nhiều lần ở chỗ quy định, để khô, cất ở kho riêng cùng với thuốc, không để bình phun trong bếp hay gần chỗ chứa nước sinh hoạt. Bình đã dùng cho thuốc trừ cỏ nên có ký hiệu riêng, không dùng chung để phun cho cây cà phê vì tồn dư thuốc trừ cỏ có thể gây hại lá.
Câu hỏi thường gặp
Thời gian cách ly của thuốc bảo vệ thực vật là gì?
Là số ngày tối thiểu từ lần phun thuốc cuối cùng đến khi được thu hoạch, ghi trên bao bì từng sản phẩm. Với cà phê, cần đếm ngược từ ngày dự kiến hái để chọn thuốc phù hợp hoặc không phun, tránh tồn dư trên hạt.
Làm sao biết thuốc có được phép dùng trên cà phê không?
Kiểm tra trong Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng tại Việt Nam, được cập nhật định kỳ, và xem bao bì có ghi đăng ký cho cà phê và đúng đối tượng sâu bệnh. Có thể hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương.
Đồ bảo hộ tối thiểu khi phun thuốc gồm những gì?
Áo dài tay, quần dài, găng tay cao su hoặc nitrile, ủng, khẩu trang hoặc mặt nạ phù hợp, kính bảo hộ và mũ. Sau khi phun cần tắm rửa, thay và giặt riêng quần áo phun thuốc.
Bị ngộ độc thuốc bảo vệ thực vật thì làm gì?
Đưa người bị nạn ra khỏi khu vực có thuốc, cởi quần áo dính thuốc, rửa da bằng nhiều nước sạch, mang theo bao bì thuốc và đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất để bác sĩ xử lý. Không tự gây nôn khi chưa có hướng dẫn y tế.
Bao bì thuốc sau khi dùng bỏ ở đâu?
Bỏ vào bể chứa bao bì thuốc bảo vệ thực vật ở khu sản xuất theo hướng dẫn của địa phương. Không vứt ra vườn, khe suối, ven đường, không đốt và không dùng lại để đựng thứ khác.
Có nên pha thuốc đặc hơn hướng dẫn cho nhanh hiệu quả không?
Không nên. Pha đặc hơn hướng dẫn không làm thuốc tốt hơn mà tăng nguy cơ ngộ độc cho người phun, tăng tồn dư trên hạt, hại thiên địch và làm sâu bệnh nhanh kháng thuốc.