Vườn cà phê vối không cần sạch cỏ hoàn toàn. Cách làm được khuyến nông khuyến khích là làm sạch cỏ trong bồn gốc để không tranh nước, phân với cà phê; giữ cỏ mềm, thấp giữa hàng để che đất, chống trôi; loại bỏ cỏ leo quấn cây và cỏ cứng cạnh tranh mạnh. Bồn gốc được phủ một lớp tủ bằng cỏ phát, cành lá tỉa, vỏ cà phê ủ hoai để giữ ẩm, giữ đất và thêm mùn.
Thói quen "vườn sạch là vườn đẹp", phát trụi hoặc phun diệt cỏ cả vườn, từng phổ biến ở nhiều vùng cà phê. Trên đất dốc quanh hồ Tà Đùng, đất trống là đất trôi. Bài này nói về cách quản lý cỏ để cỏ thành bạn chứ không phải thù, và cách tủ gốc cho đúng.
Vì sao không nên làm sạch cỏ cả vườn
Cỏ dại tranh nước, dinh dưỡng và ánh sáng với cà phê, đó là sự thật. Nhưng cỏ cũng làm được những việc mà người trồng phải tốn công để thay thế: rễ cỏ giữ đất trên dốc, thân lá che mặt đất khỏi giọt mưa và nắng gắt, cỏ chết đi thành mùn. Đất trống hoàn toàn mất nhiều hơn được.
Trên vườn đồi quanh hồ, đất trống giữa hàng gặp mưa đầu mùa sẽ trôi, lớp đất mặt giàu mùn và phân bón theo nước xuống khe, xuống hồ. Đất trống dưới nắng mùa khô nóng lên, khô nhanh, vi sinh vật đất suy giảm. Nhiều vườn diệt cỏ cả vườn nhiều năm liền có đất chai cứng, bạc màu, nước tưới chảy tràn thay vì thấm.
Vì vậy cách tiếp cận được nhiều chương trình cà phê bền vững và khuyến nông khuyến khích là quản lý cỏ theo vùng: vùng nào cạnh tranh trực tiếp với cà phê thì làm sạch, vùng nào cỏ có lợi thì giữ ở mức thấp.
Chia vườn thành hai vùng: bồn gốc và giữa hàng
Trong bồn gốc: giữ sạch cỏ. Bồn gốc là vùng rễ hút tập trung, nơi bón phân và tưới nước. Cỏ ở đây tranh trực tiếp với cà phê, nhất là cây non và cây vừa bón. Làm sạch cỏ trong bồn bằng tay hoặc cuốc nhẹ, tránh cuốc sâu làm đứt rễ cà phê nằm nông. Sau khi làm sạch, phủ lớp tủ để hạn chế cỏ mọc lại.
Giữa hàng: giữ cỏ thấp. Vùng giữa hai hàng cà phê ít rễ hút hơn, đất trống ở đây dễ trôi nhất. Giữ cỏ, phát định kỳ cho thấp, để cỏ che đất và giữ đất. Cỏ phát xuống có thể gom vào bồn làm lớp tủ.
Bờ dốc, rìa lô: giữ thảm cỏ dày. Những dải cỏ ở bờ bậc thang, rìa lô, mép rãnh thoát nước là lớp bảo vệ đất quan trọng. Phát thấp nếu cần, không diệt.
Cỏ nào nên giữ, cỏ nào nên bỏ
Không phải mọi loại cỏ đều như nhau. Những loại cỏ thân mềm, mọc thấp, lan thành thảm, rễ chùm nông thường được coi là có lợi giữa hàng cà phê: chúng che đất tốt, giữ đất, cạnh tranh không quá mạnh khi được phát thấp, và dễ phát. Ở các vùng cà phê Tây Nguyên, người trồng nhận ra những loại này qua kinh nghiệm hơn là qua tên khoa học.
Những loại nên loại bỏ gồm: cỏ leo, dây leo quấn lên cây cà phê, che tán, làm gãy cành, khó hái; cỏ thân cứng, mọc cao, rễ sâu cạnh tranh mạnh như cỏ tranh, một số loại cỏ có thân ngầm lan nhanh khó trừ; cây bụi tự mọc trong vườn. Với cỏ tranh và những loại có thân ngầm, phát ngang chỉ làm chúng mọc lại mạnh hơn; cần đào bỏ thân ngầm hoặc hỏi khuyến nông cách xử lý.
Một số vườn chủ động gieo cây che phủ đất, như một số cây họ đậu thân bò, thay cho cỏ tự nhiên giữa hàng ở vườn mới hoặc tái canh. Cây che phủ họ đậu vừa giữ đất vừa thêm đạm, và khi đã phủ kín thì cỏ dại khó chen vào. Chọn loại nào nên hỏi khuyến nông địa phương, vì có loại bò lan quá mạnh, leo lên cây cà phê nếu không kiểm soát.
Làm cỏ theo mùa
Mùa mưa là mùa cỏ mọc nhanh nhất, nhất là sau những đợt mưa liền xen nắng. Cỏ trong bồn cần làm sạch trước mỗi đợt bón phân, để phân tới được rễ cà phê chứ không nuôi cỏ. Cỏ giữa hàng phát định kỳ, tần suất tuỳ tốc độ mọc; giữ chiều cao thấp để không che gốc cà phê và không tạo chỗ trú cho chuột, rắn.
Dụng cụ phát cỏ cầm tay có động cơ giúp làm nhanh trên diện rộng, nhưng cần cẩn thận để lưỡi cắt không chạm vào thân cà phê, ống tưới nhỏ giọt, và người đứng gần. Trên dốc, phát theo đường ngang dốc an toàn hơn phát xuôi dốc, và luôn mang kính, giày bảo hộ vì đá sỏi văng.
Cuối mùa mưa, trước mùa khô, là lúc phát lượt lớn: cỏ giữa hàng phát thấp, gom một phần vào bồn làm lớp tủ dày cho mùa khô. Lớp cỏ phát lúc này còn tươi, khi khô đi thành lớp phủ giữ ẩm rất tốt.
Trong mùa khô, cỏ giữa hàng tự chậm lại, nhiều loại cháy vàng. Không cần làm nhiều; chỉ giữ sạch trong bồn trước mùa tưới hoa để cỏ không tranh nước tưới. Cỏ khô giữa hàng trong mùa khô là vật liệu dễ cháy, cần chú ý phòng cháy, nhất là vườn sát rừng.
Vật liệu tủ gốc: mỗi loại một ưu nhược
Lớp tủ gốc có thể làm từ nhiều vật liệu sẵn có trong vườn và quanh vùng. Bảng dưới so sánh theo nguyên lý chung:
| Vật liệu | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Cỏ phát giữa hàng | Sẵn có, nhiều, không tốn tiền | Có thể mang hạt cỏ; phát trước khi cỏ ra hạt |
| Cành lá tỉa băm nhỏ | Bền, phân huỷ chậm, giàu hữu cơ | Không dùng cành bệnh; băm ngắn để phủ đều |
| Lá cây che bóng rụng | Tự nhiên, liên tục | Lá họ đậu giàu đạm, phân huỷ nhanh |
| Vỏ cà phê ủ hoai | Thêm hữu cơ và kali | Không dùng vỏ tươi đổ dày sát gốc |
| Rơm rạ, thân ngô, bã thực vật mua về | Phủ dày, giữ ẩm tốt | Kiểm tra nguồn gốc, tránh mang mầm bệnh, hạt cỏ lạ |
Nhiều vườn dùng kết hợp: lớp dưới là cành lá tỉa bền, lớp trên là cỏ phát. Điều quan trọng là có lớp tủ, hơn là vật liệu nào hoàn hảo.
Tủ gốc đúng cách
Lớp tủ gốc đúng cách đem lại nhiều lợi ích; làm sai có thể gây hại. Các nguyên tắc chung:
- Tủ khi đất còn ẩm: cuối mùa mưa hoặc ngay sau đợt tưới, để lớp tủ giữ lại hơi ẩm có sẵn.
- Phủ trong phạm vi bồn, rộng theo tán; trên dốc dồn nhiều về phía dưới dốc của bồn.
- Để hở một khoảng nhỏ quanh cổ rễ, không phủ sát thân, tránh ẩm thường xuyên gây nấm ở cổ rễ và làm nơi trú cho mối, rệp sáp rễ.
- Độ dày vừa đủ để che kín mặt đất, đè thêm cành dài nếu vườn đón gió hoặc dốc mạnh.
- Bổ sung lớp tủ hằng năm vì lớp cũ phân huỷ dần thành mùn.
- Khi bón phân, vén lớp tủ, rải phân, rồi phủ lại; không rải phân lên trên lớp tủ dày.
Lớp tủ đúng cách giúp đất trong bồn mát hơn vào trưa nắng, ẩm lâu hơn sau tưới, ít cỏ mọc hơn, và qua vài năm, đất trong bồn sẫm màu, tơi xốp, nhiều giun.
Thuốc diệt cỏ: những điều cần biết
Dùng thuốc diệt cỏ tiết kiệm công so với làm cỏ tay, nên nhiều vườn đã quen. Nhưng phun diệt cỏ toàn bộ vườn, nhất là vườn dốc, làm đất trống, dễ trôi, và để lại tồn dư trong đất, nước. Một số hoạt chất trừ cỏ từng dùng phổ biến đã bị loại khỏi danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng ở Việt Nam, như glyphosate từ năm 2019; danh mục được cập nhật định kỳ.
Nếu cần dùng thuốc cho những loại cỏ khó trừ, nên chỉ dùng cục bộ, chọn sản phẩm có trong danh mục được phép sử dụng hiện hành, làm đúng hướng dẫn trên bao bì về liều, cách phun, an toàn, và tránh để thuốc dính vào lá, thân cà phê. Không phun gần nguồn nước, ao, giếng, khe suối, đặc biệt ở vùng đổ về hồ.
Nhiều chương trình chứng nhận cà phê bền vững có quy định riêng về thuốc trừ cỏ. Vườn đang tham gia hoặc muốn tham gia nên hỏi rõ đơn vị thu mua. Cách dùng thuốc bảo vệ thực vật an toàn được nói kỹ ở bài riêng cuối danh mục.
Cỏ, tủ gốc và chuột, rắn, mối
Một lo ngại hay nghe khi khuyên giữ cỏ và tủ gốc là chuột, rắn, mối. Lo ngại này có cơ sở: cỏ cao rậm và đống cành lá dày sát gốc là chỗ trú của chuột, rắn; lớp tủ ẩm sát thân có thể thu hút mối.
Cách giảm rủi ro là quản lý cho đúng: cỏ giữa hàng phát thấp thường xuyên, không để cao rậm; lớp tủ trải đều trong bồn, không chất đống; để hở cổ rễ; không để đống cành lá lớn trong vườn lâu ngày. Đi vườn đeo ủng, mang gậy, nhìn kỹ trước khi thò tay vào đống cỏ, lớp tủ, nhất là sáng sớm và chiều tối.
Với mối, kiểm tra gốc cây khi vén lớp tủ để bón phân. Nếu thấy đường mối đất bám lên thân, cạo bỏ và hỏi khuyến nông cách xử lý, tránh tự ý dùng hoá chất mạnh quanh gốc.
Vườn mới trồng và vườn tái canh: quản lý cỏ khác vườn kinh doanh
Ở vườn cà phê kinh doanh, tán đã khép phần lớn, bóng tán tự hạn chế cỏ mọc dưới gốc. Vườn mới trồng hoặc vừa tái canh thì khác: cây con nhỏ, khoảng trống giữa hàng rộng, nắng chiếu thẳng xuống đất, cỏ mọc rất nhanh và cạnh tranh gay gắt với cây con có bộ rễ còn nhỏ.
Với cây con, bồn quanh gốc cần giữ sạch cỏ kỹ hơn và lớp tủ dày hơn. Giữa hàng, đây là giai đoạn hợp nhất để gieo cây che phủ hoặc cây phân xanh họ đậu, vừa giữ đất vừa hạn chế cỏ dại, vừa thêm đạm cho đất. Cây phân xanh cần được phát định kỳ để không vươn cao che cây con, và cắt hẳn trước mùa khô để không tranh nước.
Đất tái canh thường đã bị kiệt và có thể mang mầm bệnh rễ từ vườn cũ; giữ thảm thực vật che phủ trong thời gian chờ trồng lại cũng là một cách để đất hồi phục. Các bước chuẩn bị đất tái canh cụ thể nên theo hướng dẫn của khuyến nông.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm sạch cỏ toàn bộ vườn cà phê không?
Không nên, nhất là vườn dốc. Nên làm sạch cỏ trong bồn gốc để không tranh nước, phân với cà phê, còn giữa hàng thì giữ cỏ thấp để che đất, chống trôi. Loại bỏ cỏ leo và cỏ cứng cạnh tranh mạnh.
Tủ gốc cà phê bằng gì là tốt nhất?
Có thể dùng cỏ phát, cành lá tỉa băm nhỏ, lá cây che bóng, vỏ cà phê ủ hoai hoặc rơm rạ. Kết hợp nhiều loại thường tốt hơn một loại. Không dùng cành bệnh và vỏ cà phê tươi đổ dày sát gốc.
Tủ gốc sát thân cây có được không?
Không nên. Nên để hở một khoảng nhỏ quanh cổ rễ để cổ rễ khô ráo, tránh nấm bệnh và hạn chế chỗ trú cho mối, rệp sáp hại rễ. Lớp tủ chỉ cần phủ trong phạm vi bồn theo tán.
Cỏ tranh trong vườn cà phê xử lý thế nào?
Cỏ tranh có thân ngầm lan rộng, phát ngang chỉ làm mọc lại mạnh hơn. Cách hiệu quả là đào bỏ thân ngầm khi diện tích nhỏ, hoặc hỏi khuyến nông về biện pháp phù hợp. Nếu dùng thuốc, chỉ dùng loại trong danh mục được phép và dùng cục bộ.
Thuốc diệt cỏ glyphosate còn được dùng không?
Glyphosate đã bị loại khỏi danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng ở Việt Nam từ năm 2019. Danh mục được cập nhật định kỳ, nên trước khi mua bất kỳ thuốc trừ cỏ nào, cần kiểm tra danh mục hiện hành hoặc hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.
Bao lâu thì phát cỏ giữa hàng một lần?
Tuỳ tốc độ cỏ mọc theo mùa. Mùa mưa cỏ mọc nhanh nên phát dày hơn, mùa khô gần như không cần. Mục tiêu là giữ cỏ thấp để che đất mà không che gốc cà phê và không làm chỗ trú cho chuột, rắn.