Hợp tác xã cà phê là tổ chức do chính các hộ trồng cà phê cùng góp vốn, cùng quản lý, để làm chung những việc mà một hộ riêng lẻ làm không hiệu quả: mua phân bón số lượng lớn, thuê máy, sấy và xát chung, bán cà phê theo lô lớn, làm chứng nhận, ký hợp đồng với doanh nghiệp. Vào hợp tác xã, nông hộ góp vốn và cam kết sử dụng dịch vụ; đổi lại được hưởng giá vật tư, giá bán tốt hơn và được chia phần kết quả theo mức sử dụng dịch vụ.
Ở các vùng cà phê Tây Nguyên, hợp tác xã và tổ hợp tác đã có nhiều mô hình, có nơi hoạt động tốt, có nơi chỉ tồn tại trên giấy. Với nông hộ quanh hồ Tà Đùng, câu hỏi thực tế là: hợp tác xã nào đáng tham gia, tham gia thì mình phải làm gì, và khi nào nên tự lập một tổ hợp tác nhỏ trước. Khung pháp lý hiện hành là Luật Hợp tác xã năm 2023, có hiệu lực từ 1/7/2024; chi tiết nên kiểm văn bản hướng dẫn hiện hành.
Hợp tác xã khác đại lý và doanh nghiệp ở điểm nào
Đại lý và doanh nghiệp mua cà phê của nông hộ để bán lại kiếm lời; lợi nhuận thuộc về chủ đại lý hay cổ đông. Hợp tác xã thì khác về bản chất: chủ của hợp tác xã chính là các thành viên, những người vừa là chủ vừa là khách hàng của nó. Khi hợp tác xã mua vật tư rẻ hơn hay bán cà phê được giá hơn, phần lợi quay về thành viên, qua giá dịch vụ thấp hơn hoặc qua phần phân phối thu nhập cuối năm.
Nguyên tắc quản lý cũng khác. Trong đại hội thành viên của hợp tác xã, mỗi thành viên chính thức thường có một phiếu biểu quyết, không phụ thuộc vốn góp nhiều hay ít. Thu nhập của hợp tác xã, sau khi trích các quỹ theo điều lệ, được phân phối chủ yếu theo mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ của thành viên, không chủ yếu theo vốn góp như công ty. Đây là điểm quan trọng: hộ bán nhiều cà phê qua hợp tác xã, mua nhiều vật tư qua hợp tác xã thì được hưởng nhiều hơn.
Theo Luật Hợp tác xã 2023, hợp tác xã cần ít nhất năm thành viên chính thức; tổ hợp tác là hình thức nhỏ hơn, linh hoạt hơn, hoạt động dựa trên hợp đồng hợp tác giữa các thành viên. Ngoài ra còn có liên hiệp hợp tác xã khi nhiều hợp tác xã cùng liên kết.
Nông hộ cà phê được gì khi vào hợp tác xã
Mua vật tư theo lô lớn. Phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, ống tưới mua số lượng lớn trực tiếp từ nhà phân phối thường được giá tốt hơn và nguồn gốc rõ hơn so với mua lẻ, mua chịu. Điều này giúp giảm phần chi phí lớn nhất của vườn.
Bán chung, bán theo chất lượng. Lô hàng gom từ nhiều hộ đủ lớn để bán thẳng cho doanh nghiệp, nhà xuất khẩu hoặc người mua cà phê chất lượng, bỏ bớt khâu trung gian. Khi hợp tác xã có quy trình hái chín, phơi sấy chung, cà phê có thể được trả thêm theo chất lượng.
Dùng chung máy móc, sân phơi, lò sấy. Một hộ khó đầu tư lò sấy hay máy xát riêng, nhưng nhiều hộ cùng góp thì làm được. Mùa mưa cuối vụ, có lò sấy chung là giảm hẳn rủi ro quả mốc.
Chứng nhận và truy xuất. Các chứng nhận bền vững, hữu cơ hay yêu cầu chứng minh vườn không phá rừng của thị trường châu Âu đều đòi hồ sơ, toạ độ vườn, ghi chép canh tác. Làm theo nhóm qua hợp tác xã rẻ và khả thi hơn từng hộ tự làm.
Tiếp cận chính sách và tập huấn. Nhiều chương trình hỗ trợ của nhà nước và dự án ưu tiên làm việc qua hợp tác xã. Khuyến nông, tập huấn kỹ thuật, hỗ trợ giống tái canh thường dễ đến với tổ chức hơn là từng hộ lẻ.
Vào hợp tác xã thì nông hộ phải làm gì
Góp vốn theo điều lệ
Mỗi thành viên góp một phần vốn theo mức tối thiểu do điều lệ hợp tác xã quy định. Luật có giới hạn mức vốn góp tối đa của một thành viên so với vốn điều lệ, để không ai chi phối hợp tác xã bằng tiền. Vốn góp có thể bằng tiền hoặc tài sản khác theo thoả thuận; khi ra khỏi hợp tác xã, việc trả lại vốn góp làm theo điều lệ và quy định của luật.
Cam kết sử dụng dịch vụ
Thành viên hợp tác xã không chỉ góp vốn mà phải dùng sản phẩm, dịch vụ của hợp tác xã theo cam kết: bán một phần hoặc toàn bộ cà phê qua hợp tác xã, mua vật tư qua hợp tác xã, tuân theo quy trình canh tác chung. Đây là phần nhiều hộ ngại nhất, vì quen bán cho đại lý quen, quen mua chịu. Nhưng nếu thành viên không dùng dịch vụ, hợp tác xã không có hàng để bán, không đủ lượng để mua giá tốt, và sớm thành tổ chức trên giấy.
Ghi chép và tuân thủ quy trình
Với các hợp tác xã làm chứng nhận hoặc bán cho thị trường có yêu cầu truy xuất, thành viên phải ghi nhật ký canh tác: ngày bón phân, loại phân, ngày phun thuốc, loại thuốc, thời gian cách ly, ngày hái. Việc này ban đầu thấy phiền nhưng chính nó là thứ làm nên giá trị của lô cà phê có nguồn gốc rõ.
Nhìn vào đâu để biết một hợp tác xã có đáng tham gia
Trước khi góp vốn, nông hộ có thể hỏi và quan sát những điểm sau. Không cần tất cả đều tốt, nhưng càng nhiều điểm rõ ràng càng đáng tin:
- Hợp tác xã có đăng ký, có điều lệ, có trụ sở và ban quản trị được bầu ra; điều lệ có cho thành viên đọc không.
- Có hoạt động thật trong vụ vừa qua không: mua vật tư chung bao nhiêu lần, bán cà phê qua hợp tác xã bao nhiêu, thành viên nhận được gì.
- Có báo cáo tài chính hằng năm và đại hội thành viên thật sự diễn ra không; thành viên có được biết tiền của hợp tác xã đi đâu.
- Giá mua cà phê của thành viên được tính thế nào, tiền về khi nào; có chậm trả không.
- Có hợp đồng với doanh nghiệp, người mua ổn định không, hay chỉ bán lại cho đại lý như một hộ lớn.
- Các thành viên hiện tại nói gì; hỏi vài người đã ở trong hợp tác xã hai ba năm.
Một hợp tác xã nhỏ mà minh bạch, hoạt động đều thường tốt cho nông hộ hơn một hợp tác xã lớn trên giấy. Ngược lại, nếu thấy hợp tác xã chỉ sống nhờ dự án hỗ trợ, hết dự án là ngừng, thì nên thận trọng.
Bắt đầu từ tổ hợp tác: con đường nhỏ cho vùng hồ
Với nhiều nhóm hộ quanh hồ Tà Đùng, vườn nằm rải trên sườn đồi, đường đi lại xa, thành lập ngay một hợp tác xã đủ bộ máy có thể quá sức. Tổ hợp tác là bước khởi đầu hợp lý: vài hộ cùng thôn hoặc cùng tuyến đường lập hợp đồng hợp tác, cùng mua phân một chuyến xe, cùng thuê máy xát, cùng gom cà phê để bán một lô lớn hơn.
Hợp đồng hợp tác nên ghi rõ: việc gì làm chung, ai đại diện giao dịch, chia chi phí và lợi ích thế nào, ai giữ sổ, khi có hộ muốn rút thì sao. Một tổ hợp tác vận hành được hai ba mùa, các hộ đã quen tin nhau và quen ghi chép, là nền tảng tốt để nâng lên hợp tác xã khi cần ký hợp đồng lớn hoặc làm chứng nhận.
Điều quan trọng nhất của mọi hình thức hợp tác không phải giấy tờ mà là lòng tin và sự minh bạch. Sổ sách để mọi người cùng xem, tiền bạc rõ ràng từng chuyến hàng. Mất lòng tin một lần thì rất khó gây dựng lại, và đó là lý do nhiều mô hình hợp tác ở vùng cà phê tan rã.
Tiền trong hợp tác xã đi đâu: đọc cho đúng phần mình được hưởng
Ba dòng tiền thành viên cần phân biệt
Dòng thứ nhất là tiền bán cà phê: hợp tác xã mua hoặc bán hộ cà phê của thành viên, trả theo giá đã thoả thuận, thường bám giá thị trường trong ngày cộng thêm phần thưởng chất lượng nếu có. Dòng thứ hai là tiền dịch vụ thành viên trả cho hợp tác xã: phí sấy, phí xát, tiền vật tư mua qua hợp tác xã. Dòng thứ ba là phần thu nhập cuối năm được phân phối lại, sau khi hợp tác xã trừ chi phí và trích các quỹ theo điều lệ.
Nhiều thành viên chỉ nhìn dòng thứ nhất và so với giá đại lý trong ngày, rồi kết luận hợp tác xã "trả thấp hơn". Cách so đúng là cộng cả ba dòng: giá bán, phần tiết kiệm khi mua vật tư, và phần được chia cuối năm.
Ví dụ giả định về cách chia
Ví dụ giả định: cuối năm, sau khi trừ chi phí và trích quỹ, hợp tác xã còn một khoản thu nhập để phân phối. Điều lệ quy định phần lớn khoản này chia theo khối lượng cà phê mỗi thành viên đã bán qua hợp tác xã, phần nhỏ còn lại chia theo vốn góp. Hộ A bán qua hợp tác xã gấp đôi hộ B thì phần chia theo sử dụng dịch vụ của hộ A cũng gấp đôi, dù hai hộ góp vốn như nhau. Tỉ lệ cụ thể do điều lệ và đại hội thành viên quyết định trong khuôn khổ luật.
Vì thế, thành viên nên đòi xem báo cáo cuối năm, hiểu cách chia, và đối chiếu với sổ ghi của mình về số cà phê đã giao. Đó là quyền của thành viên, không phải sự nghi ngờ.
Những lý do hợp tác xã cà phê hay thất bại
Nhìn lại các mô hình không thành ở vùng cà phê, có vài lý do lặp lại. Thứ nhất, thành viên vẫn bán cho đại lý khi đại lý trả cao hơn một chút trong ngày, khiến hợp tác xã không gom đủ hàng để giữ hợp đồng với người mua lớn. Thứ hai, ban quản trị thiếu kỹ năng quản lý, kế toán, bán hàng, trong khi không có ngân sách để thuê người. Thứ ba, hợp tác xã ứng tiền hoặc bán chịu vật tư cho thành viên rồi không thu hồi được, vốn cạn dần.
Lý do thứ tư là hợp tác xã được lập để đón một chương trình hỗ trợ, khi chương trình kết thúc thì không có hoạt động kinh doanh tự nuôi được. Lý do thứ năm là mâu thuẫn nội bộ, thường xuất phát từ chuyện tiền không minh bạch.
Biết trước những lý do này giúp nông hộ khi tham gia biết mình cần đóng góp gì: giữ cam kết bán qua hợp tác xã ngay cả khi có người trả hơn chút ít, đòi hỏi sự minh bạch, và tham gia đại hội thành viên thay vì chỉ góp vốn rồi để đó.
Câu hỏi thường gặp
Thành lập hợp tác xã cần ít nhất bao nhiêu người?
Theo Luật Hợp tác xã 2023, hợp tác xã cần ít nhất năm thành viên chính thức. Tổ hợp tác thì nhỏ hơn, từ hai thành viên trở lên, hoạt động dựa trên hợp đồng hợp tác. Chi tiết thủ tục nên kiểm văn bản hướng dẫn hiện hành và hỏi bộ phận đăng ký kinh doanh.
Vào hợp tác xã rồi có được bán cà phê cho đại lý không?
Tuỳ điều lệ và cam kết của thành viên. Hợp tác xã thường yêu cầu thành viên bán một tỉ lệ nhất định qua hợp tác xã. Phần còn lại có thể được tự bán. Nên đọc kỹ điều lệ trước khi tham gia để không vi phạm cam kết.
Ra khỏi hợp tác xã có lấy lại vốn góp không?
Luật và điều lệ quy định việc trả lại vốn góp khi thành viên chấm dứt tư cách. Thời gian và cách trả phụ thuộc điều lệ cũng như tình hình tài chính của hợp tác xã. Hỏi rõ điều khoản này ngay khi góp vốn.
Hợp tác xã có giúp làm chứng nhận cà phê không?
Nhiều hợp tác xã làm chứng nhận theo nhóm, vì chi phí đánh giá chia cho nhiều hộ nên rẻ hơn. Hợp tác xã lập hệ thống quản lý nội bộ, hướng dẫn ghi chép và kiểm tra nội bộ; thành viên phải làm theo quy trình chung.
Một hộ nhỏ vài sào cà phê có nên vào hợp tác xã?
Hộ nhỏ thường được lợi nhiều hơn từ việc mua vật tư chung và dùng chung lò sấy, máy xát, vì tự đầu tư không đáng. Điều cần cân nhắc là khả năng giữ cam kết bán qua hợp tác xã và thời gian tham gia sinh hoạt chung.
Hợp tác xã có phải nộp thuế như doanh nghiệp không?
Hợp tác xã có nghĩa vụ thuế theo quy định, nhưng có các chính sách ưu đãi riêng với hoạt động nông nghiệp và với hoạt động phục vụ thành viên. Chi tiết thay đổi theo thời kỳ, nên hỏi cơ quan thuế hoặc người làm kế toán cho hợp tác xã.