Chuyển một phần vườn cà phê sang sầu riêng là đổi một cây cho tiền đều mỗi năm lấy một cây có thể cho giá trị cao hơn trên cùng diện tích, nhưng phải chờ nhiều năm mới có trái, cần nhiều nước và vốn hơn, và phụ thuộc mạnh vào thị trường xuất khẩu. Cách an toàn hơn cho một hộ quanh hồ Tà Đùng là trồng xen hoặc chuyển từng phần nhỏ, giữ cà phê làm nguồn thu nền trong những năm sầu riêng chưa cho trái.
Làn sóng trồng sầu riêng ở Tây Nguyên những năm gần đây đến từ giá cao và thị trường xuất khẩu mở rộng. Câu chuyện trong xóm thường kể về vài vườn trúng lớn, ít khi kể về những vườn chết cây vì thiếu nước, nấm bệnh hay trồng ở chân đất không hợp. Bài này đặt các yếu tố kinh tế lên bàn để nông hộ tự tính. Kỹ thuật trồng sầu riêng không phải trọng tâm ở đây; trang chỉ nhìn sầu riêng ở góc tác động lên vườn cà phê và lên túi tiền của hộ. Không có số liệu giá hay lợi nhuận nào trong bài là số thật.
Vì sao nhiều hộ cà phê nghĩ tới sầu riêng
Lý do đầu tiên là giá trị trên mỗi diện tích. Những năm giá sầu riêng tốt, một vườn sầu riêng trưởng thành có thể cho doanh thu trên mỗi sào cao hơn hẳn cà phê. Lý do thứ hai là đa dạng hoá: cà phê và sầu riêng có mùa thu hoạch khác nhau, giá phụ thuộc thị trường khác nhau, nên có cả hai giúp hộ không phụ thuộc vào một cây. Lý do thứ ba là cây sầu riêng trồng xen trong vườn cà phê còn có thể làm cây che bóng, chắn gió cho cà phê khi tán đã lớn.
Nhưng giá trị trên diện tích chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là chi phí, thời gian chờ, nhu cầu nước, rủi ro bệnh và rủi ro thị trường. Hộ nào chỉ nhìn nửa đầu dễ đi quá nhanh.
Ở vùng xã Tà Đùng, nơi trước sáp nhập là hai xã Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong cũ, phần lớn vườn nằm trên sườn đồi đất đỏ bazan, nhiều nơi xa nguồn nước, mùa khô kéo dài. Đó là những điều kiện khiến bài toán sầu riêng ở đây khác với vùng đất bằng có kênh tưới. Cùng một giá bán, chi phí nước và rủi ro thiếu nước của vườn trên đồi cao hơn hẳn, nên phép tính phải làm riêng cho vườn của mình.
Đặt cà phê và sầu riêng cạnh nhau ở góc kinh tế
So sánh theo nguyên lý chung, không có số liệu cụ thể:
| Yếu tố | Cà phê vối | Sầu riêng |
|---|---|---|
| Thời gian từ trồng tới có thu | Vài năm, sau đó cho quả đều mỗi năm | Lâu hơn, thường nhiều năm mới cho trái ổn định |
| Nhu cầu nước mùa khô | Cần tưới hoa, chịu hạn khá hơn | Cần nước đều, thiếu nước dễ suy, chết cây |
| Vốn đầu tư ban đầu | Vừa phải | Cao hơn: cây giống, hệ thống tưới, phân bón, công chăm |
| Bệnh hại nguy hiểm | Có, nhưng ít khi chết cả vườn nhanh | Nấm bệnh vùng rễ, thân có thể làm chết cây; cần quản lý kỹ |
| Thị trường | Giá theo sàn quốc tế, nhiều người mua | Phụ thuộc mạnh vào xuất khẩu, yêu cầu mã số vùng trồng, kiểm dịch |
| Bảo quản sau thu hoạch | Nhân khô cất được nhiều tháng | Trái tươi phải bán nhanh |
| Kinh nghiệm của hộ | Phần lớn đã quen nhiều năm | Nhiều hộ mới làm, phải học lại |
Bảng cho thấy hai cây không thay thế nhau một cách đơn giản. Sầu riêng có thể đem lại nhiều hơn, nhưng đòi hỏi nhiều hơn về nước, vốn, kỹ thuật và chịu rủi ro tập trung hơn.
Dòng tiền những năm chưa có trái: chỗ nhiều hộ hụt hơi
Khoảng trống thu nhập
Khi chặt bỏ cà phê để trồng sầu riêng thuần, phần diện tích đó mất thu nhập ngay từ năm đầu, trong khi chi phí trồng và chăm sầu riêng thì bắt đầu ngay. Khoảng trống này kéo dài cho tới khi sầu riêng cho trái ổn định. Hộ nào chuyển một lúc quá nhiều diện tích thường phải vay để sống qua khoảng trống, và nếu trong thời gian đó có biến cố (cây chết, giá xuống, ốm đau) thì rất dễ rơi vào nợ.
Trồng xen giữ được nguồn thu nền
Trồng sầu riêng xen trong vườn cà phê đang cho quả giữ lại phần lớn thu nhập từ cà phê trong những năm đầu. Khi tán sầu riêng lớn dần, cà phê dưới tán sẽ bị cạnh tranh ánh sáng, nước, dinh dưỡng và năng suất có thể giảm; tới lúc đó hộ quyết định tỉa thưa cà phê dần. Cách này chậm hơn nhưng dòng tiền êm hơn nhiều.
Ví dụ giả định để thấy hình dạng dòng tiền
Ví dụ giả định: hộ có một mảnh vườn cà phê, chia ba cách. Cách thứ nhất giữ nguyên cà phê: thu nhập đều, lên xuống theo giá. Cách thứ hai chặt hết trồng sầu riêng: mấy năm đầu thu nhập từ mảnh này gần như bằng không trong khi chi phí cao, sau đó nếu mọi việc thuận lợi thì thu nhập có thể vượt cà phê. Cách thứ ba trồng xen: mấy năm đầu thu nhập giảm nhẹ vì cà phê bị chia chỗ và tốn thêm chi phí cho cây sầu riêng, sau đó có thêm nguồn từ sầu riêng. Vẽ ba đường này lên giấy theo từng năm, hộ sẽ thấy rõ năm nào túi tiền căng nhất.
Năm rủi ro cần đặt lên bàn
Nước. Sầu riêng cần nước đều trong mùa khô. Vườn trên sườn đồi quanh hồ, nếu không có giếng, ao đủ nước hoặc nguồn nước hợp pháp ổn định, là vườn rủi ro cao. Lấy nước trực tiếp từ hồ chứa hay suối phải theo quy định về tài nguyên nước, không tự ý làm.
Nấm bệnh và chết cây. Bệnh hại vùng rễ, thân có thể làm cây sầu riêng chết sau nhiều năm chăm sóc. Đất thoát nước kém, mùa mưa đọng nước là điều kiện thuận cho bệnh. Mất một cây sầu riêng lớn là mất nhiều năm đầu tư.
Thị trường xuất khẩu. Giá sầu riêng phụ thuộc lớn vào xuất khẩu, với các yêu cầu về mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, kiểm dịch, dư lượng thuốc. Một thay đổi về chính sách nhập khẩu hay một đợt hàng bị trả về có thể làm giá biến động mạnh.
Nguồn cung tăng nhanh. Khi nhiều vùng cùng trồng sầu riêng, sau vài năm lượng trái ra thị trường tăng mạnh. Giá ở những năm đó có thể không giống giá ở năm quyết định trồng.
Vốn và nợ. Đầu tư sầu riêng tốn vốn hơn cà phê, nhiều hộ phải vay. Nếu khoản vay đến hạn trong lúc sầu riêng chưa có trái và cà phê đã bị chặt bớt, áp lực trả nợ rất lớn.
Một quy trình cân nhắc trước khi chuyển đổi
Không có câu trả lời chung cho mọi hộ. Các bước dưới giúp đi từ cảm hứng tới quyết định có cơ sở:
- Kiểm nguồn nước: lượng nước có được trong tháng khô nhất, có hợp pháp, có ổn định qua các năm hạn không.
- Kiểm đất: chân đất có thoát nước tốt không, có đọng nước mùa mưa không; nhờ khuyến nông hoặc người có kinh nghiệm xem giúp.
- Tính dòng tiền theo từng năm cho ba phương án: giữ nguyên, chuyển hẳn, trồng xen; xác định năm căng nhất và nguồn tiền để vượt qua.
- Xác định phần diện tích chuyển đổi sao cho, kể cả khi sầu riêng thất bại hoàn toàn, thu nhập từ cà phê còn lại vẫn đủ sống và trả nợ.
- Tìm hiểu kênh bán: người thu mua trong vùng, yêu cầu mã số vùng trồng, có hợp tác xã nào đang làm không.
- Bắt đầu nhỏ, học kỹ thuật, ghi chép; mở rộng chỉ khi đã thấy cây phát triển tốt qua vài mùa khô.
Quy trình này chậm, và có thể khiến hộ bỏ lỡ một vài năm giá cao. Nhưng nó bảo vệ hộ khỏi kịch bản tệ nhất: mất cả cà phê lẫn sầu riêng trong cùng một giai đoạn.
Cà phê dưới tán sầu riêng: điều cần biết
Trong vườn trồng xen, khi sầu riêng còn nhỏ, cà phê vẫn là cây chính và được chăm như thường. Khi sầu riêng lớn, tán của nó che bớt nắng, giảm nhiệt độ vườn, giảm gió, điều này ở mức vừa phải có thể có lợi cho cà phê. Nhưng khi tán sầu riêng quá dày, cà phê thiếu sáng, ra hoa ít, năng suất giảm rõ; rễ hai cây cạnh tranh nước và dinh dưỡng trong mùa khô.
Một điều nhiều hộ gặp là lịch chăm hai cây xung đột: thời điểm tưới, bón phân, phun thuốc của sầu riêng và cà phê khác nhau, thuốc dùng cho cây này có thể ảnh hưởng cây kia, và thời gian cách ly trước thu hoạch phải tính cho cả hai loại quả. Ghi chép riêng cho từng cây giúp tránh nhầm. Kỹ thuật chăm vườn xen được bàn trong danh mục chăm vườn cà phê theo mùa của trang.
Giữ cà phê như nguồn thu nền: lợi ích ít được nói
Cà phê có những điểm mạnh mà người ta hay quên khi bàn về sầu riêng: nhân khô cất được nhiều tháng nên bán được khi cần; nhiều người mua, từ đại lý trong xã tới doanh nghiệp lớn; giá có tham chiếu công khai mỗi ngày; và gần như mọi hộ quanh hồ đều đã có kinh nghiệm. Đó là một nguồn thu nền ổn định hơn, dù không hấp dẫn bằng những năm sầu riêng được giá.
Nhiều hộ có kinh nghiệm ở Tây Nguyên chọn cách giữ một tỉ lệ cà phê đủ lớn trong vườn, coi sầu riêng và các cây ăn trái khác là phần bổ sung. Khi giá cà phê tốt, cà phê nuôi vườn; khi giá sầu riêng tốt, sầu riêng góp thêm. Cách nghĩ này không làm giàu nhanh nhưng ít khi làm hộ phá sản.
Giữ cà phê cũng là giữ một hệ thống quen thuộc: sân phơi, máy xát, quan hệ với đại lý, kinh nghiệm cả nhà. Những thứ này mất nhiều năm mới gây dựng được và không chuyển ngay sang sầu riêng. Khi tính chuyện chuyển đổi, nên đếm cả giá trị của những thứ vô hình đó.
Hỏi ai trước khi quyết định
Những vườn đã đi trước trong vùng
Nguồn thông tin quý nhất là các hộ quanh hồ đã trồng sầu riêng từ nhiều năm trước, cả vườn thành công lẫn vườn thất bại. Hỏi họ không chỉ năm được mùa mà cả năm mất cây, năm thiếu nước, năm bán khó; hỏi họ đã tốn bao nhiêu năm và bao nhiêu công trước khi có thu ổn định. Câu chuyện của một vườn có hoàn cảnh giống nhà mình (cùng độ dốc, cùng nguồn nước, cùng khoảng cách tới đường) đáng tin hơn câu chuyện của vườn trúng lớn ở vùng khác.
Khuyến nông và người bán cây giống
Cán bộ khuyến nông, bộ phận nông nghiệp của xã Tà Đùng có thể giúp xem chân đất, gợi ý cách bố trí trồng xen và cho biết các chương trình hỗ trợ đang có. Người bán cây giống cũng là nguồn thông tin, nhưng nên nhớ họ có lợi ích khi hộ mua cây; hỏi họ về giấy tờ nguồn gốc cây giống, và đối chiếu lời khuyên với nguồn độc lập.
Người thu mua trái
Trước khi trồng, hỏi người thu mua sầu riêng đang hoạt động trong vùng: họ mua những loại nào, yêu cầu gì về vùng trồng, về thuốc, về cách thu hái. Biết đầu ra từ trước giúp hộ chọn đúng cách làm, tránh trồng xong mới biết trái của mình khó vào kênh bán tốt.
Câu hỏi thường gặp
Trồng xen sầu riêng có làm giảm năng suất cà phê không?
Trong những năm đầu, ảnh hưởng thường nhỏ. Khi tán sầu riêng lớn và dày, cà phê dưới tán thiếu sáng, cạnh tranh nước và dinh dưỡng nên năng suất có thể giảm. Mức độ tuỳ mật độ trồng và cách tỉa tán.
Sầu riêng bao lâu thì cho trái?
Tuỳ giống, cây giống và cách chăm, sầu riêng thường mất nhiều năm sau khi trồng mới cho trái ổn định. Hộ nên hỏi khuyến nông hoặc các vườn đã trồng lâu năm trong vùng để có ước lượng sát với điều kiện địa phương.
Vườn quanh hồ có dùng nước hồ để tưới sầu riêng được không?
Việc khai thác nước từ hồ chứa, suối, sông phải tuân theo quy định về tài nguyên nước và quy định của đơn vị quản lý hồ. Không nên tự ý đặt máy bơm lớn. Hỏi chính quyền xã về điều kiện cụ thể trước khi đầu tư hệ thống tưới.
Mã số vùng trồng sầu riêng là gì, nông hộ có cần không?
Mã số vùng trồng là mã định danh cho một vùng sản xuất, dùng để truy xuất nguồn gốc khi xuất khẩu sang một số thị trường. Nông hộ thường tham gia qua hợp tác xã hoặc doanh nghiệp đăng ký vùng trồng. Không có mã thì kênh xuất khẩu chính ngạch bị hạn chế.
Có nên chặt hết cà phê già để trồng sầu riêng thay vì tái canh cà phê?
Đây là quyết định đầu tư phụ thuộc nước, đất, vốn và khả năng chịu rủi ro của từng hộ. Tái canh cà phê cũng mất vài năm không thu. So dòng tiền của cả hai hướng theo từng năm trước khi chọn.
Giá sầu riêng cao thì có nên vay vốn để trồng nhanh?
Giá hiện tại không nói lên giá của những năm cây cho trái. Vay để trồng nhanh làm tăng áp lực trả nợ trong giai đoạn chưa có thu. Nếu cân nhắc vay, nên tính trường hợp giá thấp hơn nhiều mà vẫn trả được.