Cà phê vối có thể sống không cần che bóng, nhưng che bóng vừa phải giúp cây bớt nóng trưa, bớt kiệt sức sau những năm quả nhiều, giữ ẩm đất tốt hơn trong mùa khô. Trồng xen cây ăn quả, cây lấy hạt như tiêu, sầu riêng, bơ, mắc ca là cách nhiều nông hộ Tây Nguyên chia rủi ro. Điều cần giữ là sự cân bằng: che quá dày hoặc trồng xen quá nhiều làm cà phê thiếu sáng, tranh nước, tranh phân và nhiều bệnh nấm.
Bài này nhìn cây che bóng và cây trồng xen hoàn toàn từ phía cây cà phê: chúng giúp gì, lấy gì của cà phê, bố trí và tỉa thế nào để cà phê vẫn là cây chính. Kỹ thuật trồng riêng từng loại cây như sầu riêng hay mắc ca, và chuyện kinh tế của việc chuyển đổi, không nằm trong phạm vi bài.
Cà phê vối và ánh sáng: cần nắng nhưng không cần nắng gắt cả ngày
Cây cà phê có nguồn gốc là cây mọc dưới tán rừng ở châu Phi. Qua chọn lọc và canh tác, cà phê vối ở Việt Nam phần lớn được trồng ở mức nắng nhiều, không che bóng hoặc che rất thưa, vì trong điều kiện đủ nước và đủ phân, nắng nhiều cho năng suất cao.
Nhưng nắng toàn phần cũng có giá. Cây phơi nắng gắt cả ngày phải làm việc hết công suất, ra hoa nhiều, đậu quả nhiều, rồi kiệt sức, năm sau ra quả ít, hiện tượng mà người trồng gọi là năm được năm mất. Lá trên đỉnh tán có thể bị cháy nắng trong những đợt nóng; đất trống giữa hàng khô nhanh, nóng lên.
Che bóng vừa phải làm dịu những điều đó: giảm nhiệt độ trong tán vào trưa, giảm bốc hơi từ đất, giảm sức ép lên cây trong năm quả nhiều. Đổi lại, nếu che quá dày, cây thiếu sáng, ra ít hoa, năng suất giảm, tán ẩm và bệnh nấm nhiều hơn. Ở vùng hồ Tà Đùng, nơi sương nhiều và ẩm cao, giới hạn trên của che bóng càng cần được tôn trọng.
Cây che bóng giúp gì cho vườn cà phê
Giảm nhiệt và giảm sốc. Bóng râm vừa phải giảm nhiệt độ lá và đất vào giờ nắng gắt, giúp cây đỡ héo, đỡ cháy lá trong những đợt nóng.
Giữ ẩm đất. Đất dưới bóng râm bốc hơi chậm hơn, lá rụng của cây che bóng thành lớp tủ tự nhiên. Trong mùa khô, vườn có che bóng hợp lý thường giữ ẩm lâu hơn sau mỗi đợt tưới.
Thêm hữu cơ và đạm. Một số cây che bóng họ đậu như keo dậu có nốt sần ở rễ, cố định được đạm từ không khí. Muồng đen tuy cùng họ đậu nhưng không có nốt sần, gần như không cố định đạm, nên đừng trông vào nó để bớt phân. Lá và cành tỉa của cả hai loại đều trả lại chất hữu cơ cho đất.
Chắn gió. Cây che bóng cao trong lô bổ sung cho đai chắn gió ở rìa, giảm gió lùa qua hàng cà phê.
Ổn định năng suất. Cây không bị ép kiệt sức trong năm quả nhiều nên năng suất giữa các năm có xu hướng đều hơn, theo quan sát của nhiều tài liệu nông lâm kết hợp.
Những cây thường gặp trong vườn cà phê vùng hồ
Cây che bóng truyền thống. Muồng đen, keo dậu, một số loài keo là những cây che bóng quen thuộc trong vườn cà phê Tây Nguyên. Chúng lớn nhanh, tán thưa, phần lớn thuộc họ đậu, dù không phải loài họ đậu nào cũng cố định được đạm. Hồ tiêu thường được trồng leo trên những cây này như trụ sống.
Hồ tiêu. Tiêu trồng xen trên trụ sống hoặc trụ đúc trong vườn cà phê là mô hình phổ biến ở nhiều vùng Tây Nguyên. Tiêu và cà phê có lịch chăm sóc, lịch thu hoạch lệch nhau, giúp rải công lao động. Tiêu cũng có những bệnh rễ nguy hiểm riêng, cần quản lý nước và thoát nước tốt.
Sầu riêng. Những năm gần đây nhiều vườn cà phê ở Tây Nguyên trồng xen sầu riêng. Sầu riêng tán lớn, nhu cầu nước và phân cao, chăm sóc cầu kỳ, không chịu gió mạnh; khi lớn, sầu riêng có thể lấn át cà phê nếu khoảng cách không đủ.
Bơ. Bơ được trồng rải rác trong vườn cà phê từ lâu, vừa che bóng, chắn gió, vừa cho quả. Tán bơ rộng, cần tỉa để không che quá mức.
Mắc ca. Mắc ca được khuyến khích trồng xen ở một số vùng Tây Nguyên, tán dày, lớn chậm hơn cây gỗ mọc nhanh, thu hoạch hạt vào thời điểm khác cà phê.
Che bao nhiêu là vừa
Không có con số áp dụng cho mọi vườn, vì mức che phù hợp phụ thuộc độ cao, lượng nắng, độ ẩm, giống cà phê và mục tiêu của chủ vườn. Các tài liệu nông lâm kết hợp cho cà phê thường mô tả mức che bóng vừa phải, cho phép phần lớn ánh sáng tới được tán cà phê, và nhấn mạnh rằng che quá dày làm giảm năng suất.
Một cách nhìn thực tế: vào giữa trưa, đứng dưới tán cà phê nhìn xuống mặt đất. Nếu bóng nắng loang lổ, có những vệt nắng xen bóng râm, mức che là vừa. Nếu mặt đất gần như tối hoàn toàn, cành cà phê phía dưới vươn dài tìm sáng, lá to mỏng, ít đốt, đó là dấu hiệu che quá dày.
Ở vùng hồ Tà Đùng, nơi buổi sáng thường có sương, tán che dày làm lá cà phê ướt lâu hơn. Vì vậy vườn ở chỗ trũng, gần mặt nước nên che thưa hơn vườn trên đỉnh đồi khô, đón nắng gắt.
Bố trí cây xen sao cho cà phê vẫn là cây chính
Nguyên tắc đầu tiên là tính khoảng cách theo kích thước khi trưởng thành của cây xen, không theo kích thước lúc trồng. Một cây sầu riêng con nhỏ hơn cây cà phê, nhưng mười năm sau tán của nó có thể phủ kín vài gốc cà phê xung quanh. Trồng dày ngay từ đầu rồi sau này phải chặt bỏ là lãng phí cả hai.
Nguyên tắc thứ hai là tính chuyện nước. Cây xen như sầu riêng cần nước nhiều trong mùa khô, đúng lúc cà phê cần tưới hoa. Trong năm hạn, hai cây cùng tranh một nguồn nước có hạn. Trước khi tăng mật độ cây xen, cần biết nguồn nước của vườn đủ cho cả hai hay không.
Nguyên tắc thứ ba là lịch phun thuốc. Cây xen và cà phê có thể cần những loại thuốc bảo vệ thực vật khác nhau, thời gian cách ly khác nhau. Phun cho sầu riêng sát mùa hái cà phê có thể ảnh hưởng tới hạt cà phê nếu thuốc tạt sang, và ngược lại. Lên lịch phun riêng, đọc kỹ thời gian cách ly của từng sản phẩm.
Nguyên tắc thứ tư là bón phân riêng: mỗi cây có nhu cầu riêng, bón cho cây xen cần đặt đúng vùng rễ của cây xen, tránh để cà phê sát bên hút nhầm phần phân dành cho cây khác và ngược lại. Ghi sổ riêng phần phân cho từng cây giúp biết thật sự mỗi cây tốn bao nhiêu, thay vì gộp chung rồi không rõ cây nào đang nuôi cây nào.
Tỉa cây che bóng và cây xen theo mùa
Cây che bóng không phải trồng rồi để đó. Mùa mưa, khi cây lớn nhanh, tán cây che bóng dày lên, cần tỉa bớt để không che quá mức và để tán cà phê thông thoáng. Mùa khô, có thể để tán dày hơn một chút giúp giảm nắng, giữ ẩm.
Cành tỉa từ cây che bóng là vật liệu tủ gốc tốt. Với cây họ đậu, lá tỉa giàu đạm, rải trong bồn cà phê là cách bón phân xanh tại chỗ.
Cây che bóng mọc quá cao, cành giòn có nguy cơ gãy đổ xuống hàng cà phê trong mùa gió, cần hạ độ cao hoặc tỉa bớt cành nặng. Cây ăn quả trồng xen cũng cần tỉa tạo tán theo kỹ thuật của từng loại, ưu tiên giữ tán không lan rộng quá phạm vi đã tính khi bố trí.
Một nhịp đơn giản nhiều vườn dùng: tỉa cây che bóng một lượt lớn vào đầu mùa mưa để mở sáng cho cà phê ra cành, thêm một lượt nhẹ giữa mùa mưa nếu tán dày lại, rồi để tán tự nhiên trong mùa khô. Cây xen tỉa theo lịch riêng của từng loài, tránh trùng với lúc cà phê đang ra hoa để không làm rơi rụng hoa khi kéo cành.
Trồng xen và chuyện bán cà phê có chứng nhận
Một số chương trình chứng nhận cà phê bền vững có tiêu chí liên quan tới đa dạng sinh học, cây che bóng, bảo vệ đất, nước. Vườn có cây che bóng và trồng xen hợp lý có thể thuận lợi hơn khi tham gia những chương trình này. Tuy nhiên tiêu chí cụ thể khác nhau giữa các chương trình, có chương trình chú trọng an toàn lao động và hoá chất, có chương trình chú trọng rừng và đa dạng sinh học, và đều có thể thay đổi theo thời gian; nếu quan tâm, nên hỏi trực tiếp đơn vị thu mua hoặc hợp tác xã đang tham gia.
Ngoài ra, khi trồng xen nhiều loại cây, việc ghi chép sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và phân bón cho từng cây trở nên quan trọng hơn, cả cho truy xuất nguồn gốc lẫn cho chính việc quản lý vườn. Chuyện chứng nhận, truy xuất và kinh tế của chuyển đổi cây trồng được nói ở danh mục kinh tế nông hộ.
Riêng với vườn quanh hồ, cây che bóng và dải cây trồng xen còn có giá trị với môi trường vùng đệm Vườn quốc gia Tà Đùng: chúng là chỗ trú của chim, côn trùng có ích, giữ đất trên dốc và giảm lượng đất, phân trôi xuống lòng hồ. Những lợi ích này không hiện lên trong sổ thu chi của một năm nhưng tích luỹ qua nhiều năm.
Chặt bớt cây xen khi đã lấn: quyết định khó nhưng đôi khi cần
Không ít vườn quanh hồ trồng xen dày từ lúc cây còn nhỏ, vài năm sau tán cây xen khép lại, cà phê bên dưới còi dần, quả ít. Lúc này chủ vườn đứng trước lựa chọn khó: tỉa mạnh cây xen, chặt bớt một số cây xen, hay chấp nhận chuyển hướng vườn sang cây xen làm chính.
Không có câu trả lời chung. Điều nên làm là nhìn bằng số liệu của chính vườn mình: sản lượng cà phê những năm gần đây ở khu bị che so với khu thoáng, thu nhập từ cây xen, công chăm và nước tưới mỗi bên cần. Một quyết định dựa trên ghi chép vài năm ít rủi ro hơn quyết định theo cảm giác hay theo phong trào.
Nếu chọn giữ cà phê là cây chính, tỉa mạnh hoặc hạ bớt cây xen ở những chỗ che dày nhất thường là bước đầu, sau đó theo dõi phản ứng của cà phê qua một hai mùa. Chặt cây lớn trên dốc cần cẩn thận về an toàn và hướng đổ, tránh đè lên hàng cà phê và người làm.
Câu hỏi thường gặp
Cà phê vối có cần cây che bóng không?
Không bắt buộc, vì cà phê vối có thể trồng không che bóng nếu đủ nước và phân. Tuy vậy che bóng vừa phải giúp giảm nắng nóng, giữ ẩm đất và giảm kiệt sức cho cây sau năm quả nhiều. Che quá dày lại làm giảm năng suất và tăng bệnh.
Trồng xen sầu riêng có làm giảm năng suất cà phê không?
Có thể, khi sầu riêng lớn và tán lấn sang cà phê, hoặc khi hai cây tranh nước trong mùa khô. Bố trí khoảng cách theo kích thước trưởng thành, tính trước nguồn nước và tỉa tán giúp hạn chế điều này.
Làm sao biết vườn cà phê đang bị che quá dày?
Đứng dưới tán vào giữa trưa: nếu mặt đất gần như tối hoàn toàn, cành cà phê vươn dài tìm sáng, lá to mỏng, ít đốt, ít hoa, đó là dấu hiệu che quá dày. Mức vừa phải là bóng nắng loang lổ xen vệt nắng.
Cây muồng đen có lợi gì cho vườn cà phê?
Muồng đen lớn nhanh, tán thưa, dùng làm cây che bóng, chắn gió và trụ sống cho tiêu. Lá cành tỉa trả hữu cơ cho đất. Cần tỉa định kỳ để không che quá dày và hạn chế rễ tranh nước với cà phê.
Phun thuốc cho cây trồng xen có ảnh hưởng tới cà phê không?
Có thể, nếu thuốc tạt sang cà phê gần mùa hái hoặc loại thuốc không được phép dùng trên cà phê. Nên lên lịch phun riêng cho từng cây, đọc kỹ thời gian cách ly, và tránh phun khi có gió.
Trồng xen tiêu trong vườn cà phê cần lưu ý gì?
Tiêu cần trụ chắc, thoát nước tốt và dễ bị bệnh rễ khi đất úng. Lịch chăm sóc và thu hoạch tiêu lệch với cà phê nên giúp rải công, nhưng cần bón phân, phun thuốc riêng theo nhu cầu từng cây.