Cắt chồi vượt cà phê: chồi vượt là gì, cắt khi nào và bao lâu một lần

Chồi vượt là những chồi mọc thẳng đứng từ thân chính hoặc từ gốc cây cà phê, lớn rất nhanh, nhất là trong mùa mưa. Chúng không cho quả ngay nhưng hút nhiều dinh dưỡng và nước, làm tán rậm và che khuất cành cho quả. Vì vậy chồi vượt thường được cắt bỏ định kỳ suốt mùa mưa, nhiều vườn làm khoảng mỗi tháng một lần, khi chồi còn non bẻ bằng tay được; chỉ giữ lại chồi khi có ý định nuôi thân mới để thay thân già.

Cắt chồi vượt là việc đơn giản, không cần tay nghề cao như tỉa cành, nhưng là việc lặp đi lặp lại và dễ bị bỏ qua khi mùa mưa bận rộn. Vườn để chồi vượt mọc vài tháng là vườn mất một phần năng suất mà chủ vườn không nhận ra. Bài này nói rõ cách nhận biết, nhịp cắt và trường hợp nên giữ chồi.

Nhận biết chồi vượt và phân biệt với cành ngang

Cà phê có hai kiểu chồi mọc từ thân. Chồi ngang mọc ra hai bên thân theo góc gần nằm ngang, phát triển thành cành cấp một, nơi hoa và quả hình thành. Chồi vượt mọc thẳng đứng, song song với thân chính, từ những mầm ngủ trên thân hoặc ở gốc. Chồi vượt có cấu trúc giống thân: các cặp lá mọc đối, đốt dài, vươn cao nhanh.

Chồi vượt không mang hoa quả trực tiếp ở giai đoạn đầu. Nếu để lớn, chồi vượt thành một thân phụ, rồi chính nó lại mọc cành ngang. Đó là cơ chế cây cà phê tự tạo thân mới khi thân cũ bị gãy hoặc bị cắt; trong vườn được chăm, người trồng điều khiển quá trình này thay vì để cây tự làm.

Ở vị trí sát gốc, chồi vượt thường mọc thành cụm sau khi cây bị cắt thấp hoặc bị tổn thương. Trên thân, chồi vượt hay xuất hiện ở những chỗ thân được chiếu sáng nhiều sau khi tỉa cành, hoặc ngay dưới vị trí hãm ngọn.

Vì sao phải cắt chồi vượt

Chồi vượt hút dinh dưỡng. Chồi vượt lớn nhanh nên cần nhiều nước và dinh dưỡng. Mỗi chồi để lại là một phần phân bón và nước tưới đáng lẽ đi tới cành cho quả.

Làm tán rậm, che khuất cành cho quả. Chồi vượt vươn cao, ra lá dày, che ánh sáng của các cành ngang phía dưới. Cành thiếu sáng ra ít đốt, ít hoa.

Tăng ẩm trong tán, thuận cho bệnh. Tán rậm thêm vì chồi vượt giữ ẩm lâu sau mưa và sương, nhất là ở vùng sương nhiều quanh hồ. Bệnh nấm trên lá và cành phát triển mạnh hơn trong tán ẩm.

Làm hỏng dáng cây. Để chồi vượt lớn thành thân phụ không kiểm soát, cây có nhiều thân lộn xộn, cao vượt tầm hái, phá vỡ khung tán đã tạo.

Khó cắt nếu để lâu. Chồi non bẻ bằng tay trong vài giây; chồi đã hoá gỗ phải dùng kéo, cưa, vết cắt lớn hơn, lâu lành hơn.

Cắt khi nào và bao lâu một lần

Chồi vượt mọc mạnh nhất trong mùa mưa, khi cây có đủ nước và dinh dưỡng. Trong mùa khô, cây ít ra chồi hơn. Vì vậy việc cắt chồi vượt tập trung trong mùa mưa, nhiều quy trình khuyên làm đều đặn, khoảng mỗi tháng một lần hoặc dày hơn vào lúc chồi ra mạnh.

Thời điểm tốt nhất để cắt là khi chồi còn non, mềm, dài một gang tay trở lại. Lúc này có thể bẻ bằng tay, kéo nhẹ chồi xuống theo chiều ngược lại với hướng mọc là đứt gọn ở chân chồi. Bẻ sát chân, không để lại mấu, để mầm ở đó ít bật lại.

Đợt tỉa chính sau hái cũng là lúc dọn sạch các chồi vượt còn sót từ mùa trước, lúc này nhiều chồi đã hoá gỗ phải dùng kéo. Cuối mùa mưa, trước khi hái, một lượt cắt chồi giúp lối đi giữa tán thông thoáng cho người hái.

Một mẹo được nhiều nhà vườn dùng: kết hợp cắt chồi vượt với những lần đi vườn khác, như lúc làm cỏ bồn, lúc kiểm tra sâu bệnh. Vừa đi vừa bẻ, mỗi lần một ít, vườn luôn sạch chồi mà không cần dành riêng nhiều ngày công.

Khi nào nên giữ lại chồi vượt

Không phải lúc nào chồi vượt cũng là thứ bỏ đi. Trong một số trường hợp, người trồng chủ động giữ lại một hoặc vài chồi khoẻ để nuôi thành thân mới.

Trường hợp thứ nhất là thay thân già. Với kiểu tạo hình đa thân, khi một thân đã già, cho quả kém, người ta giữ một chồi vượt khoẻ mọc ở gốc, nuôi lớn trong một thời gian, rồi cắt thân già đi. Cây có thân mới mà không phải trồng lại.

Trường hợp thứ hai là cây bị gãy thân do gió, do đổ, hoặc thân bị sâu đục. Chồi vượt mọc dưới chỗ gãy có thể được chọn để thay thế.

Trường hợp thứ ba là chuẩn bị ghép cải tạo: một số kỹ thuật ghép chồi dùng chồi vượt mọc từ gốc làm gốc ghép. Chi tiết kỹ thuật ghép thuộc danh mục giống và cây cà phê.

Khi giữ chồi, chỉ giữ số lượng cần thiết, chọn chồi khoẻ, vị trí tốt (thường gần gốc, phía có ánh sáng), và tiếp tục cắt bỏ các chồi còn lại.

Chồi vượt và cây che bóng, cây trồng xen

Trong vườn có cây che bóng hoặc trồng xen, ánh sáng phân bố không đều. Phía bị che, cây cà phê có xu hướng ra chồi vượt vươn lên tìm sáng; phía nắng, cây ra chồi vượt khi vừa được tỉa mạnh. Nhận ra quy luật này giúp biết khu nào cần đi cắt chồi thường xuyên hơn.

Một số cây trồng xen như hồ tiêu leo trên trụ sống cũng cần tỉa chồi, tỉa dây riêng; khi đi cắt chồi vượt cà phê có thể kết hợp kiểm tra cây xen. Nhưng cần phân biệt rõ việc của từng cây, tránh cắt nhầm.

Với sầu riêng, bơ hay mắc ca trồng xen, gốc ghép của chúng cũng hay đâm chồi dưới mắt ghép. Những chồi đó cần bẻ bỏ để không lấn phần ghép; việc này giống cắt chồi vượt cà phê về nguyên lý nhưng khác cây, cần nhận đúng lá trước khi bẻ.

Cây che bóng mọc chồi và cành sà xuống tán cà phê cũng cần tỉa bớt trong mùa mưa, nếu không vườn sẽ vừa rậm vì chồi vượt cà phê vừa rậm vì cành cây che bóng.

Cắt chồi vượt trong năm: tóm theo giai đoạn

Bảng dưới gom nhịp cắt chồi vượt theo các giai đoạn của vườn vối vùng hồ:

Nhịp trên là nhịp tham khảo. Vườn bón nhiều đạm, tỉa mạnh, nhiều ánh sáng sẽ ra chồi nhiều hơn; vườn yếu, ít phân thì ít chồi hơn.

Ghi vào sổ vườn ngày đi cắt chồi từng khu giúp biết khu nào đã lâu chưa ai tới. Trên vườn rộng nhiều dốc, chia khu theo tuần là cách để không bỏ sót hàng nào suốt mùa mưa.

Sai lầm thường gặp khi cắt chồi vượt

Sai lầm phổ biến nhất là để chồi lớn quá rồi mới cắt. Khi đó chồi đã hút một lượng dinh dưỡng đáng kể, đã che tán nhiều tuần, và vết cắt lớn hơn. Giá trị của việc cắt chồi nằm ở chỗ làm sớm và đều.

Sai lầm thứ hai là bẻ nhầm chồi ngang non thành chồi vượt. Chồi ngang mới mọc ở vị trí cành cấp một bị thiếu là chồi quý, sẽ thành cành cho quả. Cần nhìn góc mọc: chồi ngang mọc chếch ra hai bên, chồi vượt mọc thẳng đứng ôm sát thân.

Sai lầm thứ ba là để lại mấu khi bẻ. Mấu ngắn ở chân chồi chứa mầm ngủ, sẽ bật ra chồi mới nhanh chóng. Bẻ sát, gọn, không để lại phần thừa.

Sai lầm cuối cùng là chỉ cắt chồi ở những hàng dễ đi, bỏ qua những hàng khó, dốc, xa. Chính những hàng ít người đến lại thường rậm nhất và nhiều bệnh nhất.

Cây non và cây ghép: chồi vượt cần xử lý khác

Với cây trồng mới trong một hai năm đầu, việc tạo hình chưa xong, cây đang hình thành thân và khung cành. Chồi vượt ở cây non cần được quản lý theo kiểu tạo hình đã chọn: nếu tạo một thân, cắt bỏ các chồi vượt mọc từ gốc để dồn sức cho thân chính; nếu tạo đa thân, chọn giữ một số chồi ở vị trí phù hợp làm thân phụ, cắt bỏ phần còn lại.

Cây ghép cải tạo là trường hợp đặc biệt. Sau khi ghép trên gốc cũ, gốc cây mẹ có bộ rễ lớn nên đâm rất nhiều chồi từ phần thân dưới mắt ghép. Những chồi này mang đặc tính của cây cũ, không phải của giống mới được ghép. Nếu không bẻ bỏ thường xuyên, chúng lấn át chồi ghép, làm việc ghép thất bại. Giai đoạn đầu sau ghép, nhiều nhà vườn đi bẻ chồi gốc dày hơn hẳn so với cây bình thường.

Phân biệt chồi ghép và chồi gốc dựa vào vị trí: chồi mọc ra từ mắt ghép hoặc phía trên vết ghép là chồi cần giữ; chồi mọc từ thân phía dưới vết ghép là chồi gốc cần bẻ. Khi chưa chắc, hỏi người đã ghép cho vườn.

Chồi vượt và năng suất: cái mất mà không ai đếm

Khó có ai đo chính xác một vườn để chồi vượt mọc tự do mất bao nhiêu sản lượng, vì nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Nhưng nguyên lý thì rõ: mọi phần dinh dưỡng và nước đi vào chồi vượt là phần không đi vào cành cho quả và quả đang lớn; mọi phần ánh sáng bị chồi vượt che là phần cành phía dưới không nhận được.

Điều nguy hiểm là cái mất này không hiện ra rõ ràng. Vườn vẫn xanh, thậm chí xanh tốt hơn vì nhiều lá, chủ vườn không thấy gì bất thường. Chỉ tới mùa hái, so với những vườn chăm kỹ cùng điều kiện, mới thấy quả ít hơn, chín không đều, nhiều quả trong tán bị sâu bệnh.

Vì vậy, cắt chồi vượt được nhiều người làm cà phê lâu năm coi là một trong những việc "lời nhất" trong vườn: tốn công không nhiều nếu làm đều, không tốn vật tư, mà giữ lại được phần dinh dưỡng đã bỏ tiền mua.

Câu hỏi thường gặp

Chồi vượt cà phê là gì?

Chồi vượt là chồi mọc thẳng đứng từ thân chính hoặc từ gốc cây cà phê, có cấu trúc giống thân, lớn rất nhanh trong mùa mưa. Chúng không cho quả ngay mà hút dinh dưỡng và làm tán rậm, nên thường được cắt bỏ định kỳ.

Bao lâu cắt chồi vượt một lần?

Trong mùa mưa, nhiều quy trình khuyên cắt đều đặn khoảng mỗi tháng một lần, dày hơn khi chồi ra mạnh. Mùa khô chồi ít hơn, có thể kết hợp bẻ khi đi tưới. Nguyên tắc là cắt khi chồi còn non để bẻ bằng tay được.

Có nên giữ lại chồi vượt để nuôi thân mới không?

Có thể, khi cần thay thân già, thay thân bị gãy hoặc chuẩn bị ghép cải tạo. Chỉ giữ số chồi cần thiết, chọn chồi khoẻ ở vị trí tốt và tiếp tục cắt bỏ các chồi còn lại.

Bẻ chồi vượt bằng tay hay dùng kéo?

Khi chồi còn non, bẻ bằng tay là nhanh và gọn, kéo chồi ngược chiều mọc để đứt sát chân. Chồi đã hoá gỗ thì dùng kéo sắc, cắt sát, không để lại mấu để hạn chế chồi mới bật lại.

Vì sao cây cà phê ra nhiều chồi vượt sau khi tỉa?

Tỉa cành làm thân được chiếu sáng nhiều hơn và cây dồn dinh dưỡng vào các mầm ngủ, nên chồi vượt bật ra nhiều. Đây là phản ứng bình thường; cần đi cắt chồi đều đặn trong vài tháng sau khi tỉa.