Với vườn cà phê vối quanh hồ Tà Đùng, biến đổi khí hậu hiện ra cụ thể qua ba điều: những mùa khô kéo dài và gay gắt hơn làm thiếu nước tưới hoa, những trận mưa lệch mùa rơi đúng lúc hoa nở hoặc lúc đang phơi quả, và những đợt nắng nóng làm cây stress. Thích ứng không đến từ một giải pháp duy nhất mà từ việc gom nhiều biện pháp: giữ nước trong đất, chủ động nguồn nước, tưới tiết kiệm, che bóng hợp lý, giống phù hợp và đa dạng nguồn thu.
Bài này không dự báo khí hậu hay đưa con số của riêng vùng hồ, vì chưa có trạm đo dài hạn nào công bố số liệu riêng cho xã Tà Đùng (trước là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong cũ). Những nhận định dưới đây dựa trên các xu hướng chung được các cơ quan khí tượng, nông nghiệp và tổ chức quốc tế mô tả cho Tây Nguyên và ngành cà phê, đặt vào hoàn cảnh vườn đồi quanh hồ.
Những gì người trồng cà phê Tây Nguyên đã chứng kiến
Nói chuyện với người trồng cà phê lâu năm ở các vùng Tây Nguyên, câu chuyện hay lặp lại là "thời tiết bây giờ khó đoán hơn". Những năm gần đây, khu vực đã trải qua một số mùa khô gay gắt, nổi bật là đợt hạn nặng mùa khô 2015–2016 gắn với hiện tượng El Niño, khi nhiều tỉnh công bố thiệt hại lớn về cà phê do thiếu nước tưới. Những đợt nắng hạn sau đó cũng đã lặp lại ở mức độ khác nhau.
Bên cạnh hạn, người trồng còn nhắc tới những trận mưa trái mùa: mưa giữa mùa khô làm hoa nở lệch, mưa lớn kéo dài vào mùa hái khiến quả không phơi được, nấm mốc lan nhanh. Ở chiều ngược lại, có năm mùa mưa đến muộn, vườn phải tưới thêm nhiều đợt so với thường lệ.
Các báo cáo quốc tế về ngành cà phê từ lâu đã cảnh báo rằng nhiệt độ tăng và lượng mưa thất thường sẽ làm thay đổi vùng thích hợp trồng cà phê trên thế giới. Cà phê vối chịu nóng hơn cà phê chè nhưng cũng có ngưỡng của nó. Với Tây Nguyên nói chung và vùng hồ Tà Đùng nói riêng, điều đó có nghĩa là những điều kiện từng được coi là ổn định sẽ dao động nhiều hơn.
Ba thay đổi chạm trực tiếp vào vườn cà phê
Mùa khô kéo dài, nguồn nước căng. Mùa khô dài hơn nghĩa là thêm đợt tưới, đúng lúc giếng yếu, ao cạn. Vườn vùng hồ tưởng gần nước nhưng phần lớn vẫn dựa vào giếng và ao, như đã nói trong bài nguồn nước tưới. Một năm hạn có thể làm hỏng cả vụ hoa và để lại hậu quả cho cây năm sau.
Mưa lệch mùa. Mưa đến không đúng lúc làm rối nhịp ra hoa của cây vối vốn dựa vào quãng khô rõ ràng. Mưa đúng lúc hái và phơi làm tăng tỉ lệ quả mốc, lên men lỗi, ảnh hưởng chất lượng hạt và giá bán.
Nắng nóng gay gắt hơn. Những đợt nóng kéo dài làm lá cháy, cây héo, quả non rụng, đặc biệt ở vườn không có cây che bóng, đất trống, không tủ gốc. Nhiệt độ cao cũng thuận cho một số côn trùng gây hại phát triển nhanh hơn, theo nhiều tài liệu bảo vệ thực vật.
Giữ nước trong đất: biện pháp rẻ nhất và bền nhất
Thích ứng với hạn không bắt đầu từ máy bơm mà từ đất. Đất đỏ bazan giàu mùn, có cấu trúc tơi, được phủ cỏ và lớp tủ giữ được lượng nước lớn hơn nhiều so với đất trống đã kiệt mùn. Mùn càng nhiều thì đất càng giữ được nhiều nước, điều các tài liệu khoa học đất đều mô tả; tăng được bao nhiêu thì tuỳ loại đất và tuỳ vườn, nên đừng tin những con số chung chung được đem ra để bán chế phẩm.
Những việc đã nói trong danh mục này, như tủ gốc, giữ băng cỏ giữa hàng, trả cành lá tỉa về đất, ủ vỏ cà phê bón lại, chống xói trên dốc, đều là biện pháp thích ứng với hạn. Chúng có lợi ngay cả trong năm mưa thuận, nên không phải đầu tư cho một rủi ro có thể không tới.
Ở quy mô xóm, giữ dải rừng ven khe, cây ven suối, rừng đầu nguồn giúp mạch nước ngầm nông được bổ sung trong mùa mưa và khe suối giữ nước lâu hơn vào mùa khô. Sát Vườn quốc gia Tà Đùng, những khu rừng còn lại không chỉ là chuyện bảo tồn mà còn là chuyện nước tưới của các vườn phía dưới.
Chủ động nước và tưới tiết kiệm
Khi mùa khô dài ra, nguồn nước dự trữ cần lớn hơn. Nhiều vườn ở Tây Nguyên đã đào thêm ao trữ nước mưa, nạo vét ao cũ, lót đáy ao để giảm thấm. Việc này cần tính toán diện tích, an toàn, và tuân thủ quy định khai thác nước hiện hành.
Song song là dùng nước hiệu quả hơn: chuyển một phần vườn sang tưới nhỏ giọt hoặc tưới phun gốc, giữ bồn gốc tốt, tưới vào giờ mát. Nhiều chương trình cà phê bền vững ở Tây Nguyên nhấn mạnh rằng giảm lượng nước mỗi đợt mà vẫn đủ cho cây là con đường lâu dài, thay vì chỉ tìm thêm nguồn nước.
Một năm hạn nặng là bài kiểm tra cho cả hệ thống nước của vườn. Ghi lại vào sổ: nguồn nào cạn trước, khu nào thiếu, đợt nào bị trễ. Sau mùa khô, dùng những ghi chép đó để quyết định đầu tư gì trước khi mùa khô sau tới.
Cây che bóng và trồng xen: vừa giảm nóng vừa chia rủi ro
Cây che bóng với mật độ vừa phải làm giảm nhiệt độ trong tán cà phê vào những trưa nắng gắt, giảm bốc hơi từ đất, giảm stress cho cây. Đây là một trong những biện pháp thích ứng được nhắc nhiều nhất trong các tài liệu về cà phê và biến đổi khí hậu. Che bóng quá dày lại làm vườn ẩm, bệnh nấm nhiều và giảm năng suất cà phê, nên cần cân đối.
Trồng xen cây ăn quả, cây lấy hạt như bơ, sầu riêng, mắc ca, hồ tiêu cũng là cách chia rủi ro kinh tế: một năm cà phê mất mùa vì thời tiết, cây khác vẫn có thể cho thu nhập. Tuy nhiên mỗi cây trồng xen có nhu cầu nước, phân, công riêng; trồng xen ồ ạt mà không tính có thể làm vườn rối, tranh nước gay gắt hơn trong năm hạn.
Cách chọn, bố trí và chăm cây che bóng trong vườn cà phê được nói kỹ trong danh mục chăm vườn; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng đó là một phần của câu chuyện thích ứng, không chỉ là chuyện thêm thu nhập.
Giống và tái canh: chọn cho những năm sắp tới
Mỗi lần tái canh hoặc ghép cải tạo là một lần chọn giống cho hai ba chục năm tiếp theo. Các viện nghiên cứu và trung tâm khuyến nông đã giới thiệu những dòng cà phê vối được chọn lọc theo năng suất, kháng bệnh và khả năng chịu hạn ở mức khác nhau. Trước khi chọn, nên hỏi khuyến nông địa phương về các giống được công nhận lưu hành và phù hợp với điều kiện vùng mình, và ưu tiên mua cây giống ở cơ sở có nguồn gốc rõ ràng.
Trồng nhiều dòng khác nhau trong cùng một vườn, thay vì chỉ một dòng, cũng là cách giảm rủi ro: các dòng chín sớm muộn khác nhau, chịu đựng thời tiết khác nhau, nên một năm bất lợi ít khi làm hỏng tất cả cùng lúc. Thêm nữa, cà phê vối là cây thụ phấn chéo: hoa của một dòng vô tính gần như không đậu quả với phấn của chính dòng đó, nên vườn trồng dòng ghép cần nhiều dòng xen nhau theo hàng hoặc theo khối để đậu quả tốt. Trồng thuần một dòng vừa rủi ro thời tiết vừa đậu quả kém.
Thời điểm tái canh cũng nên tính tới khí hậu: trồng mới đầu mùa mưa để cây con có cả mùa mưa bén rễ, chuẩn bị nước tưới cho cây con ở mùa khô đầu tiên, che chắn gió và nắng tạm thời.
Gom các biện pháp thích ứng theo mức đầu tư
Không phải biện pháp nào cũng cần vốn lớn. Bảng dưới xếp theo mức đầu tư, để nông hộ bắt đầu từ những việc trong tầm tay:
| Mức đầu tư | Biện pháp | Tác dụng chính |
|---|---|---|
| Gần như không tốn tiền | Tủ gốc bằng cỏ, cành lá tỉa; giữ băng cỏ; trả vỏ cà phê ủ về vườn | Giữ ẩm, giữ đất, tăng mùn |
| Gần như không tốn tiền | Tưới đúng nhịp, giờ mát; sửa bồn gốc | Dùng nước hiệu quả hơn |
| Thấp | Trồng đai chắn gió, cây che bóng thưa | Giảm mất nước, giảm nắng nóng |
| Trung bình | Đào, nạo vét, lót ao trữ nước mưa | Thêm nước dự trữ mùa khô |
| Cao | Hệ thống tưới nhỏ giọt cho một phần hoặc cả vườn | Tiết kiệm nước, giảm công |
| Cao, dài hạn | Tái canh với giống phù hợp, đa dạng dòng; trồng xen có tính toán | Giảm rủi ro dài hạn |
Phần lớn tác dụng thích ứng đến từ việc làm đều đặn những biện pháp ở hai dòng đầu bảng. Các khoản đầu tư lớn hiệu quả hơn khi đất đã được giữ tốt.
Sâu bệnh trong khí hậu thay đổi: theo dõi sát hơn
Khi thời tiết dao động nhiều hơn, áp lực sâu bệnh cũng thay đổi theo. Những năm nắng nóng, khô kéo dài, một số loài chích hút như rệp sáp có thể bùng lên; những năm mưa nhiều, ẩm kéo dài thì bệnh nấm trên lá, cành, quả lại thuận lợi. Tài liệu bảo vệ thực vật về cà phê ở Việt Nam mô tả các mối liên hệ này ở mức nguyên lý; mức độ cụ thể từng năm tuỳ vùng và tuỳ vườn.
Cách ứng phó hiệu quả nhất là đi vườn đều đặn và ghi lại. Một vườn được kiểm tra hằng tuần, phát hiện ổ rệp sáp hay đốm bệnh đầu tiên và xử lý cục bộ, tốn ít hơn nhiều so với vườn để tới khi bệnh lan cả lô mới phát hiện. Tỉa cành thông thoáng, vệ sinh vườn, giữ cây khoẻ vẫn là nền tảng.
Thông tin dự báo sâu bệnh của cơ quan bảo vệ thực vật địa phương, khi có, là nguồn đáng theo dõi. Chi tiết nhận biết và phòng trừ từng loại sâu bệnh ở danh mục chăm vườn.
Không làm một mình: hợp tác xã, tổ nhóm và thông tin chung
Thích ứng với khí hậu có những việc một hộ làm không hiệu quả bằng cả xóm cùng làm. Giữ rừng đầu nguồn, chia lịch bơm nước chung, mua chung vật tư tưới, chia sẻ kinh nghiệm giống nào chịu được năm hạn vừa rồi, những việc ấy dễ hơn khi có tổ nhóm hoặc hợp tác xã.
Ở nhiều vùng cà phê Tây Nguyên, các chương trình cà phê bền vững, các dự án hợp tác với doanh nghiệp thu mua có tổ chức tập huấn về tưới tiết kiệm, che bóng, quản lý đất. Thông tin về những chương trình đang có ở vùng hồ có thể hỏi tại xã, ở cán bộ khuyến nông, hoặc qua các hợp tác xã nông nghiệp trên địa bàn.
Điều quan trọng là thông tin đến từ nguồn đáng tin và được thử ở quy mô nhỏ trước. Biến đổi khí hậu là chủ đề dễ bị gắn vào những lời chào mời bán vật tư, giống, chế phẩm "chống hạn" chưa được kiểm chứng. Hỏi kỹ, thử ít, ghi lại kết quả, rồi mới mở rộng.
Câu hỏi thường gặp
Biến đổi khí hậu có làm vùng hồ Tà Đùng không trồng được cà phê nữa không?
Không có cơ sở để khẳng định điều đó cho vùng hồ. Các cảnh báo quốc tế nói về xu hướng thay đổi vùng thích hợp trồng cà phê trên thế giới. Với vườn cụ thể, điều chắc chắn hơn là rủi ro thời tiết tăng, cần chuẩn bị nước, giữ đất và đa dạng nguồn thu.
Năm El Niño thì vườn cà phê nên chuẩn bị gì?
Khi cơ quan khí tượng cảnh báo khả năng hạn, nên chuẩn bị từ cuối mùa mưa: nạo vét ao, kiểm tra giếng và máy bơm, tủ gốc dày, giảm cỏ trong bồn, lên thứ tự ưu tiên tưới, thống nhất lịch bơm với hàng xóm dùng chung nguồn.
Che bóng cho cà phê có giúp chịu nóng không?
Cây che bóng với mật độ vừa phải làm giảm nhiệt độ trong tán và giảm bốc hơi, nên thường được khuyến nghị như một biện pháp thích ứng. Che quá dày lại làm vườn ẩm và nhiều bệnh nấm, nên cần cân đối và tỉa định kỳ.
Có giống cà phê vối nào chịu hạn tốt không?
Các viện nghiên cứu đã chọn tạo một số dòng vối với khả năng chịu hạn, kháng bệnh khác nhau. Nên hỏi khuyến nông địa phương về giống được công nhận lưu hành, phù hợp vùng mình, và mua ở cơ sở có nguồn gốc rõ ràng.
Mưa trái mùa lúc hái cà phê thì xử lý thế nào?
Cần che phủ quả đang phơi, gom đống trên bạt cao, không để quả ngâm nước, phơi lại ngay khi nắng lên và tách riêng mẻ đã bị ẩm lâu. Chi tiết cách cứu quả ướt có trong danh mục hái và sơ chế.
Trồng xen sầu riêng có phải cách thích ứng tốt không?
Trồng xen giúp chia rủi ro thu nhập, nhưng sầu riêng cần nhiều nước, nhiều công chăm và không chịu gió mạnh. Trong năm hạn, cây trồng xen có thể tranh nước với cà phê. Nên tính kỹ nguồn nước và công trước khi mở rộng.