Với một nông hộ trồng cà phê, tham gia chứng nhận bền vững (như 4C, Rainforest Alliance) hay chứng nhận hữu cơ nghĩa là canh tác theo một bộ quy tắc có kiểm tra: ghi nhật ký vườn, dùng thuốc bảo vệ thực vật trong danh mục cho phép và đúng thời gian cách ly, bảo vệ nguồn nước và cây rừng, không dùng lao động trẻ em, cất hoá chất an toàn. Đổi lại, cà phê của hộ có thể bán vào kênh trả thêm tiền thưởng hoặc được ưu tiên thu mua, nhưng mức thưởng không cố định và phụ thuộc người mua.
Phần lớn nông hộ nhỏ không tự làm chứng nhận mà tham gia theo nhóm, qua hợp tác xã hoặc qua chương trình của một doanh nghiệp thu mua. Bài này nhìn chứng nhận từ phía vườn: việc gì thay đổi, chi phí nằm ở đâu, lợi ích thật là gì, và vì sao có hộ theo vài năm rồi bỏ. Bộ tiêu chuẩn của từng tổ chức được sửa đổi định kỳ; hộ nên đọc bản hiện hành do nhóm hoặc doanh nghiệp cung cấp, không dựa vào lời kể.
Các loại chứng nhận hay gặp ở vùng cà phê
Bảng dưới tóm tắt theo nguyên lý chung, không thay cho bộ tiêu chuẩn chính thức của từng tổ chức:
| Loại | Trọng tâm | Điều nông hộ cảm nhận rõ nhất |
|---|---|---|
| 4C | Bộ quy tắc cơ bản về thực hành kinh tế, xã hội, môi trường cho ngành cà phê | Ghi chép, cấm một số hoá chất, an toàn lao động; mức yêu cầu được xem là cửa vào |
| Rainforest Alliance | Nông nghiệp bền vững: rừng, đa dạng sinh học, quyền người lao động, sinh kế (đã hợp nhất với UTZ) | Yêu cầu chặt hơn về bảo vệ rừng, nguồn nước, quản lý hoá chất và cải tiến liên tục |
| Hữu cơ | Không dùng phân bón hoá học tổng hợp và thuốc trừ sâu tổng hợp, có thời gian chuyển đổi | Thay đổi lớn nhất về kỹ thuật; năng suất có thể giảm trong thời gian chuyển đổi |
| VietGAP | Thực hành nông nghiệp tốt theo tiêu chuẩn quốc gia Việt Nam | Ghi chép, an toàn thực phẩm, truy xuất; hay đi kèm chương trình hỗ trợ địa phương |
| Fairtrade | Thương mại công bằng, giá tối thiểu và quỹ phát triển cho tổ chức nông dân | Thường gắn với hợp tác xã hoặc tổ chức nông dân, ít gặp ở hộ lẻ |
Một hộ có thể cùng lúc nằm trong hai chương trình nếu nhóm của mình làm cả hai. Điều đó không có nghĩa là được thưởng hai lần: tiền thưởng chỉ trả cho phần cà phê thật sự được người mua mua dưới dạng có chứng nhận.
Việc trong vườn thay đổi thế nào khi theo chứng nhận
Ghi nhật ký canh tác
Đây là thay đổi đầu tiên và kéo dài nhất. Mỗi lần bón phân, phun thuốc, tưới, tỉa, hái đều ghi: ngày, việc gì, loại vật tư, liều lượng, ai làm. Nhóm thường phát mẫu sổ in sẵn. Người quen làm vườn bằng trí nhớ thấy phiền ở mấy tháng đầu, nhưng sau một mùa thì cuốn sổ trở thành công cụ để tự tính chi phí, so phân bón năm này năm khác, và biết chính xác ngày phun cuối trước khi hái.
Thuốc bảo vệ thực vật và kho hoá chất
Các chứng nhận đều có danh sách hoạt chất bị cấm hoặc hạn chế, thường chặt hơn quy định chung. Hộ phải dùng thuốc trong danh mục được phép, tuân thủ thời gian cách ly, cất thuốc trong tủ hoặc kho có khoá, xa nguồn nước và xa chỗ trẻ em chơi, xử lý vỏ chai bao bì đúng chỗ. Người phun phải có đồ bảo hộ. Những yêu cầu này trùng với lời khuyên an toàn của khuyến nông, nên có lợi cho sức khoẻ cả nhà dù không tính tiền thưởng.
Nước, đất và cây rừng
Vùng hồ Tà Đùng có nhiều vườn giáp suối, giáp lòng hồ và giáp rừng. Chứng nhận thường yêu cầu giữ dải đệm cây xanh dọc nguồn nước, không phun thuốc sát mép nước, chống xói mòn trên đất dốc (trồng cây chắn, giữ cỏ, làm bờ), không chặt phá rừng tự nhiên để mở vườn. Với vườn nằm cạnh Vườn quốc gia Tà Đùng, chuyện ranh giới rừng càng được chú ý.
Người lao động trong vườn
Không dùng lao động trẻ em vào việc nặng hay nguy hiểm, trả công đúng thoả thuận, có nước uống và chỗ nghỉ cho người hái thuê, không để người phun thuốc làm việc thiếu bảo hộ. Mùa hái, khi thuê người từ nơi khác tới, các điều này được kiểm tra kỹ hơn.
Chi phí của chứng nhận nằm ở đâu
Phí đánh giá. Tổ chức chứng nhận đánh giá hằng năm hoặc theo chu kỳ, có phí. Làm theo nhóm thì phí chia cho nhiều hộ, thường do hợp tác xã hay doanh nghiệp đứng ra trả trước.
Hệ thống quản lý nội bộ. Nhóm phải có người làm kiểm tra nội bộ, tập huấn, giữ hồ sơ. Đây là chi phí nhân lực có thật, dù đôi khi được hỗ trợ bằng dự án.
Đầu tư nhỏ trong vườn. Tủ đựng thuốc, đồ bảo hộ, chỗ xử lý vỏ bao bì, nhà vệ sinh cho người làm thuê. Mỗi khoản không lớn nhưng cộng lại đáng kể với hộ nhỏ.
Công ghi chép và thời gian họp. Ít ai tính công này, nhưng nó có thật, nhất là trong mùa bận.
Năng suất trong chuyển đổi hữu cơ. Với hữu cơ, bỏ phân bón hoá học thường làm năng suất giảm trong vài năm đầu, trước khi đất và cây ổn định lại theo cách bón mới. Đây là chi phí lớn nhất và ít được nói rõ.
Tiền thưởng chứng nhận: hiểu cho đúng trước khi kỳ vọng
Tiền thưởng (thường gọi là premium) là khoản người mua trả thêm cho cà phê có chứng nhận so với cà phê thông thường. Mức thưởng không do tổ chức chứng nhận ấn định cho mọi trường hợp; với phần lớn chương trình, nó được thoả thuận giữa người mua và nhóm sản xuất, và thay đổi theo cung cầu. Có năm người mua cần nhiều cà phê chứng nhận, mức thưởng khá; có năm lượng cà phê chứng nhận nhiều hơn nhu cầu, phần lớn phải bán như cà phê thường.
Tiền thưởng cũng đi qua nhiều tầng: người mua trả cho doanh nghiệp hay hợp tác xã, rồi tổ chức này trả lại cho nông hộ theo cách đã thoả thuận, sau khi trừ chi phí vận hành nhóm. Nông hộ nên hỏi rõ: phần thưởng trả theo ký hay theo lô, trả lúc nào, và trả bằng tiền hay bằng vật tư, tập huấn.
Vì vậy, nhiều hộ đánh giá chứng nhận không chỉ bằng tiền thưởng mà bằng những lợi ích khác: được ưu tiên thu mua khi thị trường khó, được tập huấn kỹ thuật, giảm chi phí thuốc phân nhờ dùng đúng liều, và chuẩn bị sẵn hồ sơ cho những yêu cầu truy xuất ngày càng chặt của thị trường nhập khẩu.
Vì sao có hộ theo vài năm rồi bỏ
Kỳ vọng sai về tiền
Lý do phổ biến nhất là kỳ vọng tiền thưởng cao và đều, trong khi thực tế mức thưởng lên xuống, có năm rất thấp. Khi tính lại thấy công ghi chép, công họp không bù được phần thưởng, hộ bỏ.
Nhóm tan hoặc người mua rút
Chứng nhận theo nhóm phụ thuộc vào bên đứng ra quản lý. Khi doanh nghiệp đổi chiến lược thu mua hoặc hợp tác xã gặp khó, chương trình dừng, hộ mất kênh bán có thưởng dù vẫn canh tác đúng.
Áp lực giá trong ngày
Có lúc đại lý ngoài chương trình trả giá cao hơn giá của chương trình cộng thưởng. Hộ bán ra ngoài, nhóm không đủ lượng giao, quan hệ với người mua yếu đi. Giữ cam kết trong những lúc này là phép thử của mọi nhóm chứng nhận.
Nên cân nhắc thế nào
Trước khi tham gia, hỏi người đã theo hai ba năm trong cùng nhóm: mỗi năm thực nhận thêm được gì, việc thêm là gì. Coi chứng nhận như một khoản đầu tư vào cách làm vườn bài bản, tiền thưởng là phần cộng thêm có khi có khi không, thì ít thất vọng hơn.
Chứng nhận theo nhóm vận hành thế nào
Người đứng ra quản lý nhóm
Một nhóm chứng nhận thường do hợp tác xã, tổ hợp tác hoặc doanh nghiệp thu mua đứng ra làm chủ chứng chỉ. Bên này lập danh sách nông hộ thành viên, bản đồ hay toạ độ các mảnh vườn, và một bộ quy trình nội bộ viết theo tiêu chuẩn của chương trình. Tổ chức chứng nhận độc lập đến đánh giá bên quản lý và một số hộ được chọn mẫu, chứ không đến từng vườn mỗi năm.
Vì thế, chất lượng của cả nhóm phụ thuộc vào hộ yếu nhất. Một hộ dùng hoá chất bị cấm mà bị phát hiện trong đợt đánh giá có thể làm cả nhóm phải khắc phục, có khi bị tạm đình chỉ. Đây là lý do người phụ trách nội bộ đến vườn kiểm tra khá kỹ, và nông hộ nên coi đó là sự hỗ trợ chứ không phải soi mói.
Kiểm tra nội bộ diễn ra ra sao
Thường mỗi năm ít nhất một lần, người kiểm tra nội bộ đến vườn, xem nhật ký, xem kho thuốc, hỏi về người làm thuê, nhìn dải cây ven suối và chỗ xử lý vỏ bao bì. Điểm nào chưa đạt được ghi lại kèm thời hạn sửa. Hộ nên tận dụng buổi này để hỏi về kỹ thuật, vì người kiểm tra thường đã được tập huấn và đi nhiều vườn.
Hồ sơ nội bộ đó, cộng với nhật ký của từng hộ, là thứ để nhóm trả lời người mua khi cần truy xem lô cà phê đến từ đâu, canh tác thế nào. Ở vùng hồ, nơi nhiều vườn giáp rừng và giáp nguồn nước, những hồ sơ này còn giúp giải thích rõ ràng hiện trạng vườn khi có câu hỏi về ranh rừng.
Năm câu tự hỏi trước khi vào một chương trình chứng nhận
Không có câu trả lời đúng cho mọi hộ. Năm câu dưới đây giúp tự cân trước khi ký vào danh sách thành viên:
- Ai mua cà phê chứng nhận của nhóm, và cam kết mua bao nhiêu? Không có người mua thì chứng nhận chỉ là giấy.
- Tiền thưởng trả theo cách nào, lúc nào, đã trả cho thành viên năm trước ra sao? Hỏi người cũ, không chỉ hỏi người tuyển.
- Việc thêm của nhà mình là gì? Ghi sổ, đầu tư tủ thuốc, đổi loại thuốc đang dùng, họp nhóm bao nhiêu buổi.
- Nếu rút ra thì sao? Có ràng buộc gì về bán hàng hay nợ vật tư không.
- Ngoài tiền, nhà mình được gì? Tập huấn, vật tư đúng chuẩn, ưu tiên thu mua khi thị trường khó.
Hộ trả lời được rõ ràng cả năm câu thường quyết định tốt hơn, dù là tham gia hay không. Hộ chưa trả lời được thì nên chờ một mùa, quan sát các hộ trong nhóm, rồi quyết.
Câu hỏi thường gặp
Hộ trồng cà phê nhỏ có tự xin chứng nhận được không?
Về nguyên tắc có thể, nhưng chi phí đánh giá và hệ thống hồ sơ thường quá sức một hộ nhỏ. Cách phổ biến là tham gia chứng nhận theo nhóm qua hợp tác xã hoặc chương trình của doanh nghiệp thu mua, khi đó chi phí được chia và có người hướng dẫn.
Chuyển sang cà phê hữu cơ mất bao lâu?
Các tiêu chuẩn hữu cơ thường có giai đoạn chuyển đổi kéo dài vài năm trước khi sản phẩm được bán với tên hữu cơ. Độ dài cụ thể tuỳ bộ tiêu chuẩn và thị trường bán; hỏi tổ chức chứng nhận hoặc nhóm sẽ tham gia để biết chính xác.
Có chứng nhận rồi thì có bán được giá cao hơn chắc chắn không?
Không chắc chắn. Tiền thưởng phụ thuộc người mua có cần cà phê chứng nhận vào lúc đó không. Phần cà phê không được mua dưới dạng chứng nhận vẫn bán như cà phê thường. Nên hỏi rõ cam kết thu mua của nhóm.
Chứng nhận có giúp đáp ứng quy định chống phá rừng của EU không?
Hồ sơ của các chương trình chứng nhận như toạ độ vườn, nhật ký canh tác giúp ích cho việc chứng minh nguồn gốc, nhưng bản thân chứng nhận không tự động thay cho nghĩa vụ thẩm định của doanh nghiệp nhập khẩu theo quy định đó. Hai việc liên quan nhưng không trùng nhau.
Ghi nhật ký vườn có bắt buộc phải viết đẹp, đủ từng ngày không?
Không cần đẹp, nhưng cần đúng và đủ các việc có dùng vật tư: bón phân, phun thuốc, ngày hái. Người kiểm tra nội bộ thường quan tâm sự trung thực và khớp với hoá đơn mua vật tư hơn là hình thức.
Đang theo chứng nhận mà lỡ dùng thuốc ngoài danh mục thì sao?
Nên báo ngay cho người phụ trách nhóm. Tuỳ quy định của chương trình, lô cà phê có thể bị tách ra không bán dưới dạng chứng nhận. Che giấu thường gây hậu quả nặng hơn cho cả nhóm nếu bị phát hiện khi đánh giá.