Cà phê vối đang cho quả cần nhiều đạm (N) để ra cành, lá và nuôi quả, nhiều kali (K) để quả lớn, chắc hạt, và lân (P) ở mức vừa phải cho rễ và hoa; ngoài ra cần canxi, magie, lưu huỳnh và một số vi lượng như kẽm, bo. Phân thường được chia thành vài đợt, phần lớn bón trong mùa mưa khi đất đủ ẩm, lượng cụ thể dựa vào quy trình kỹ thuật địa phương, năng suất vườn và kết quả phân tích đất.
Bài này không đưa công thức liều lượng, vì một công thức chung áp cho mọi vườn là nguồn lãng phí lớn nhất trong chăm cà phê. Thay vào đó, bài giải thích cây cần gì, vào lúc nào, cách đọc thông tin trên bao phân, và những sai lầm thường gặp, để khi làm việc với cán bộ khuyến nông hay người bán vật tư, bạn hiểu mình đang mua gì và vì sao.
Cây cà phê cần những chất gì và để làm gì
Đạm (N). Thành phần chính của lá và cành non. Thiếu đạm, lá vàng đều từ lá già, cành ra ít, cây còi. Cà phê vối đang cho quả lấy đi nhiều đạm theo quả mỗi năm, nên đạm là chất cần bổ sung nhiều nhất. Thừa đạm thì cây ra lá xanh tốt nhưng ra hoa kém hơn, dễ bị sâu chích hút.
Lân (P). Cần cho rễ, cho phân hoá hoa và cho quá trình chuyển hoá năng lượng. Đất đỏ bazan giữ chặt lân nên cây khó hút dù đã bón; đây là lý do bón lân thường đi kèm giữ mùn và chỉnh độ chua. Nhu cầu lân của cà phê thấp hơn đạm và kali.
Kali (K). Quan trọng cho quả lớn, hạt chắc, cây chịu hạn và chống chịu bệnh tốt hơn. Quả cà phê mang đi nhiều kali; vườn năng suất cao thiếu kali thường có quả nhỏ, nhiều hạt lép, lá cháy mép.
Trung lượng: canxi, magie, lưu huỳnh. Canxi và magie hay thiếu ở đất chua; magie thiếu làm lá già vàng giữa các gân, gân còn xanh. Lưu huỳnh có trong một số loại phân như amoni sunfat.
Vi lượng: kẽm, bo và các chất khác. Cần với lượng rất nhỏ nhưng thiếu thì biểu hiện rõ: thiếu kẽm lá non nhỏ, mọc chùm ở đầu cành; thiếu bo ảnh hưởng tới hoa và đậu quả. Bổ sung vi lượng nên dựa vào triệu chứng có xác nhận hoặc phân tích lá, tránh bón tràn lan.
Chia đợt theo mùa: vì sao không bón một lần cho xong
Đất đỏ bazan tơi, thoát nước tốt, mùa mưa lại nhiều. Bón một lượng lớn phân đạm và kali một lần, phần cây chưa kịp hút sẽ bị nước mưa rửa xuống sâu hoặc trôi theo dòng chảy trên dốc. Chia nhỏ thành nhiều đợt giúp cây hút được nhiều hơn trên cùng một lượng phân.
Nhịp chia đợt phổ biến trong các quy trình kỹ thuật cà phê vối ở Tây Nguyên gồm: một đợt trong mùa khô gắn với lúc tưới, nếu vườn chủ động nước; một đợt đầu mùa mưa khi đất đã ẩm; một hoặc hai đợt giữa mùa mưa; và một đợt cuối mùa mưa để nuôi quả trước thu hoạch. Tỉ lệ đạm, lân, kali giữa các đợt cũng thay đổi: đầu mùa thường nhiều đạm và lân hơn để nuôi cành, rễ; cuối mùa thường tăng kali để nuôi quả.
Lượng phân mỗi đợt, tỉ lệ cụ thể và loại phân nên lấy từ quy trình được ngành nông nghiệp địa phương khuyến cáo, điều chỉnh theo năng suất vườn và kết quả phân tích đất. Hai vườn cạnh nhau, một vườn năng suất cao, một vườn cây già, cần lượng rất khác nhau.
Đọc thông tin trên bao phân
Bao phân hỗn hợp NPK thường in ba con số, ví dụ giả định 16-8-16. Ba số đó là phần trăm khối lượng của đạm (N), lân (tính theo P2O5) và kali (tính theo K2O) trong phân. Một bao 50 kg loại 16-8-16 nghĩa là chứa khoảng 8 kg N, 4 kg P2O5 và 8 kg K2O; phần còn lại là chất mang và các thành phần khác.
Ngoài ba số chính, bao phân có thể ghi thêm trung lượng, vi lượng, dạng đạm (urê, amoni, nitrat), số quyết định công nhận lưu hành, tên và địa chỉ nhà sản xuất, hạn dùng. Theo quy định về quản lý phân bón ở Việt Nam, phân bón lưu thông phải được công nhận và có nhãn đầy đủ. Bao không rõ nhà sản xuất, không có thông tin công nhận, giá rẻ bất thường là dấu hiệu cần cảnh giác.
So sánh hai loại phân, đừng chỉ nhìn giá một bao mà tính theo lượng chất dinh dưỡng thật chứa trong bao. Phân đơn (urê cho đạm, lân nung chảy hoặc supe lân cho lân, kali clorua cho kali) và phân hỗn hợp đều dùng được; phân đơn cho phép tự phối theo nhu cầu, phân hỗn hợp tiện hơn. Lựa chọn tuỳ vào công lao động và khả năng tính toán của mỗi nhà.
Bón phân thế nào cho cây hút được nhiều nhất
Cùng một lượng phân, cách bón quyết định cây nhận được bao nhiêu. Những nguyên tắc chung mà khuyến nông hay nhắc:
- Bón khi đất đủ ẩm: sau vài trận mưa đầu mùa hoặc kèm đợt tưới; không bón lên đất khô kiệt.
- Rải theo hình vành khăn ở khoảng mép tán, nơi rễ hút tập trung, không đổ sát gốc.
- Trên đất dốc, rải nhiều hơn ở nửa trên bồn, cào nhẹ hoặc lấp một lớp mỏng đất, tủ lên để phân không trôi.
- Tránh bón ngay trước một trận mưa lớn dự báo, đặc biệt với đạm và kali dễ tan.
- Không trộn vôi với phân đạm gốc amoni hoặc urê khi bón; bón vôi cách đợt phân một khoảng thời gian theo hướng dẫn.
- Không để hạt phân rơi đọng trên lá còn ướt sương, dễ gây cháy lá.
- Ghi lại ngày bón, loại phân, lượng ước tính cho từng khu vào sổ vườn.
Bón theo cách này không tốn thêm tiền, chỉ thêm chút công và sự để ý, nhưng có thể khác biệt đáng kể về lượng phân thật sự tới được rễ cây.
Nhìn lá để biết cây thiếu gì: hữu ích nhưng có giới hạn
Lá cà phê là chỉ dấu khá tốt cho tình trạng dinh dưỡng. Lá già vàng đều có thể là thiếu đạm; lá cháy mép, quả nhỏ có thể là thiếu kali; lá già vàng giữa các gân có thể thiếu magie; lá non nhỏ mọc chùm có thể thiếu kẽm. Người trồng lâu năm nhìn lá là đoán được phần nào.
Nhưng nhiều nguyên nhân khác cho triệu chứng giống thiếu dinh dưỡng: rễ bị tuyến trùng, nấm hại làm cây không hút được phân dù đất đủ; úng nước; khô hạn; rệp sáp hại rễ; cây mang quá nhiều quả. Bón thêm phân cho cây vàng lá do thối rễ không những không giúp mà còn phí tiền.
Khi thấy triệu chứng lạ lan rộng, nên nhổ thử hoặc đào xem rễ một vài cây, mời cán bộ khuyến nông hoặc bảo vệ thực vật xem trực tiếp, và nếu cần thì lấy mẫu đất, mẫu lá gửi phân tích. Phân tích lá theo định kỳ là công cụ mà nhiều vườn cà phê lớn trên thế giới dùng để chỉnh phân bón chính xác.
Những sai lầm làm tốn phân mà vườn không khá hơn
Bón theo hàng xóm. Vườn bên cạnh năng suất cao, cây trẻ, đất mới; vườn mình cây già, đất kiệt. Cùng một công thức thì một bên thiếu, một bên thừa.
Tăng phân khi giá cà phê cao, cắt phân khi giá thấp. Cây cà phê phản ứng chậm; năm cắt phân mạnh có thể làm cây suy và ảnh hưởng tới vụ năm sau. Giữ mức bón ổn định, hợp với khả năng vườn thường hiệu quả hơn bón theo giá.
Chỉ bón phân hoá học, bỏ hữu cơ. Đất đỏ mất mùn theo năm, khả năng giữ phân giảm, phải bón ngày càng nhiều mà hiệu quả ngày càng thấp. Kết hợp hữu cơ là cách giữ cho phân hoá học phát huy tác dụng, nói ở bài kế tiếp.
Mua phân không rõ nguồn gốc vì rẻ. Phân kém chất lượng không chỉ thiếu dinh dưỡng mà có thể chứa tạp chất; mất một vụ vì phân giả thiệt hại lớn hơn nhiều khoản tiết kiệm.
Bón dồn cho cây non như cây kinh doanh. Cây mới trồng, cây vừa ghép có bộ rễ nhỏ, cần lượng ít và chia nhiều lần hơn; đổ một nắm phân lớn sát gốc cây con dễ làm cháy rễ, chết cây. Quy trình kỹ thuật thường có bảng riêng cho từng năm tuổi của cây kiến thiết cơ bản.
Một ví dụ giả định về cách nghĩ khi lên kế hoạch phân
Ví dụ giả định: một hộ có vườn cà phê vối kinh doanh trên đồi, chia làm ba khu. Khu đỉnh đất mỏng, cây trung bình; khu lưng đồi đất dày, cây khoẻ, quả nhiều; khu chân đồi hay đọng nước, vài cây vàng lá.
Thay vì mua một loại phân và một lượng chia đều cho mọi gốc, hộ này lấy mẫu đất từng khu để biết độ chua, mùn, lân, kali. Khu lưng đồi năng suất cao được ưu tiên lượng đạm và kali theo quy trình; khu đỉnh thêm hữu cơ và tủ gốc kỹ; khu chân đồi kiểm tra rễ và thoát nước trước, chưa vội tăng phân. Vôi chỉ bón ở khu có pH thấp theo kết quả.
Ví dụ này không đưa con số vì con số phụ thuộc kết quả thực tế. Điều muốn minh hoạ là cách nghĩ: chia vườn thành khu, biết từng khu cần gì, rồi mới quyết định phân, thay vì một công thức cho tất cả.
Bón phân cho vườn trên dốc: giữ phân ở lại với cây
Phần lớn vườn quanh hồ Tà Đùng nằm trên sườn đồi, và điều này thay đổi nhiều chi tiết trong cách bón. Phân rải trên mặt đất dốc, gặp mưa, dễ bị cuốn xuống chân dốc, xuống khe rồi ra hồ. Khu chân đồi nhận thêm phân trôi từ trên xuống, khu đỉnh thì thiếu, dù lượng bón ban đầu như nhau.
Những cách thường dùng để giữ phân: bón vào bồn gốc đã làm nghiêng vào trong; rải nhiều hơn ở nửa phía trên dốc của bồn; cào nhẹ cho phân lẫn vào lớp đất mặt rồi phủ lớp tủ lên; hoặc đào rãnh nông theo đường đồng mức phía trên gốc, bỏ phân vào rồi lấp lại. Giữ băng cỏ giữa hàng cũng giúp chặn phần phân bị trôi.
Chọn thời điểm bón cũng quan trọng hơn ở đất dốc: tránh ngày đất đã đẫm nước sau mưa nhiều ngày liền, vì đất bão hoà không còn chỗ giữ, nước mưa tiếp theo sẽ chảy tràn mang phân theo. Phân trôi khỏi vườn vừa mất tiền vừa làm giàu dinh dưỡng cho nước hồ, góp phần làm nước kém trong vào mùa mưa.
Câu hỏi thường gặp
Cà phê vối cần đạm, lân, kali theo tỉ lệ nào?
Cà phê vối kinh doanh thường cần đạm và kali nhiều, lân ở mức thấp hơn. Tỉ lệ và lượng cụ thể thay đổi theo đợt bón, năng suất và đất, nên theo quy trình của khuyến nông địa phương và kết quả phân tích đất của vườn.
Ba con số trên bao phân NPK có ý nghĩa gì?
Đó là phần trăm khối lượng đạm (N), lân tính theo P2O5 và kali tính theo K2O trong phân. Nhân phần trăm với khối lượng bao để biết lượng chất dinh dưỡng thật, rồi so sánh giữa các loại phân thay vì chỉ so giá bao.
Bón phân lúc trời sắp mưa to có được không?
Không nên, nhất là trên vườn dốc. Mưa lớn ngay sau khi bón có thể cuốn phân theo dòng chảy hoặc rửa xuống sâu khỏi vùng rễ. Nên bón khi đất đã ẩm và thời tiết những ngày tới không có mưa lớn dồn dập.
Lá cà phê vàng có phải do thiếu phân không?
Có thể, nhưng vàng lá còn do rễ bị tuyến trùng, nấm, úng nước, khô hạn hoặc rệp sáp hại rễ. Nên kiểm tra rễ và hỏi cán bộ khuyến nông trước khi tăng phân, tránh bón thêm cho cây không hút được.
Có nên dùng phân bón lá cho cà phê không?
Phân bón lá có thể bổ sung nhanh một số vi lượng khi cây thiếu đã được xác nhận, nhưng không thay được phân bón gốc. Dùng theo hướng dẫn trên bao bì, không phun khi nắng gắt, và không pha trộn tuỳ tiện với thuốc khác.
Làm sao nhận ra phân bón kém chất lượng?
Chú ý bao bì không đủ thông tin nhà sản xuất, thông tin công nhận lưu hành, hạn dùng; giá rẻ bất thường; hạt phân lạ, dễ vón. Nên mua ở cửa hàng có đăng ký kinh doanh, giữ hoá đơn và hỏi khuyến nông khi nghi ngờ.