Muốn ghé một vườn cà phê nhà dân quanh hồ Tà Đùng, hãy xin phép chủ vườn trước (qua người quen, chủ nhà nghỉ hoặc gặp trực tiếp), chọn giờ nhà vườn rảnh, đi theo lối giữa các hàng cây, không hái quả bẻ cành, hỏi trước về chó, ong và đợt phun thuốc gần nhất. Một chuyến ghé vườn chừng nửa tiếng tới một tiếng là đủ để thấy cây, đất, quả và nghe chuyện người trồng.
Vườn cà phê quanh hồ — trên địa bàn xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng, nay gồm các xã Đắk Som và Đắk R'Măng cũ của huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông — là đất sản xuất và nhà của người ta, không phải điểm tham quan. Bài viết giúp người mê cà phê có một lần ghé vườn trọn vẹn mà không gây phiền, không gây hại cho cây và cho chính mình.
Vườn cà phê là nơi làm việc, không phải điểm du lịch
Mỗi vườn cà phê quanh hồ là nguồn sống chính của một gia đình. Một gốc cà phê bị gãy cành là mất một phần thu hoạch nhiều năm; một ống tưới bị giẫm vỡ giữa mùa khô là cả một đợt tưới bị chậm. Người làm vườn cũng đang làm việc: tưới, bón, hái, phun. Khách lạ vào vườn không báo trước có thể bị coi như người đi lấy trộm, nhất là mùa quả chín.
Vì vậy chuyến ghé vườn bắt đầu bằng sự tôn trọng. Không vào vườn khi không có ai, không đi tắt qua vườn để ra hồ, không đậu xe chắn lối đi của nhà vườn. Những điều này nghe hiển nhiên, nhưng khi khách đông lên thì những chuyện nhỏ ấy cũng nhiều lên, và ở nhiều vùng du lịch, đó là lúc người làm vườn dựng rào, không cho khách vào nữa.
Ngược lại, khi được hỏi đàng hoàng, nhiều nhà vườn sẵn lòng cho khách vào xem, kể chuyện, thậm chí mời ly cà phê. Họ cũng muốn người ở xa biết hạt cà phê của mình được làm ra thế nào.
Xin phép và chuẩn bị
Trình tự gợi ý cho một lần ghé vườn suôn sẻ:
- Nhờ người quen giới thiệu nếu được. Chủ nhà nghỉ, homestay hay người dẫn đường ở vùng hồ thường quen nhà vườn quanh đó, hỏi giúp bạn.
- Gặp chủ vườn, nói rõ mình muốn gì. Chỉ đứng xem, chụp ảnh, hỏi chuyện, hay muốn mua cà phê. Nói rõ giúp chủ vườn biết dành bao nhiêu thời gian.
- Chọn giờ nhà vườn rảnh. Tránh sáng sớm mùa hái và giờ đang tưới, phun. Chiều muộn hay ngày mưa nhẹ thường dễ hơn.
- Hỏi về an toàn. Nhà có chó không, có thùng ong không, vườn phun thuốc lần gần nhất khi nào.
- Mặc đồ phù hợp. Quần dài, áo tay dài, giày đế bám kín mũi; đất đỏ dính và trơn, cành cà phê có thể cào xước tay.
- Mang theo nước và mũ. Đồi cà phê giữa trưa mùa khô nắng gắt, ít bóng râm giữa các hàng.
Nếu chủ vườn từ chối, cảm ơn và đi. Có nhiều lý do họ không tiện, và không ai có nghĩa vụ mở vườn cho khách.
Đi trong vườn: những điều giữ cho cây
Đi theo lối giữa các hàng. Không bước lên bồn gốc — phần đất vun quanh gốc có phân, có rễ non sát mặt đất. Giẫm lên làm nén đất, hại rễ.
Không kéo, vạch cành để chui qua. Cành cà phê giòn, nhất là cành mang quả nặng, gãy rất dễ. Vướng thì vòng đường khác.
Không hái quả, kể cả "thử một quả". Một quả nhìn nhỏ, nhưng mỗi khách hái một quả thì cả mùa vụ mất không ít. Muốn nếm vỏ quả chín, xin chủ vườn.
Để ý ống tưới, dây điện máy bơm. Mùa tưới, ống mềm và dây điện nằm ngang lối đi. Bước qua, không giẫm, không kéo.
Không vứt gì trong vườn. Vỏ chai, đầu lọc, túi nilon vứt lại sẽ nằm trong đất nhiều năm. Mang về hết.
Không hút thuốc, không đốt lửa. Mùa khô, lá cà phê rụng, cỏ khô và rác vườn rất dễ bắt lửa. Một đầu lọc còn cháy có thể gây cháy vườn, cháy lan sang rừng gần đó.
Không mang cây giống, cành giâm đi. Xin cành, xin hạt giống mang về trồng phải được chủ vườn đồng ý. Mang cây, đất từ vùng này sang vùng khác cũng có thể mang theo sâu bệnh, nên hỏi chủ vườn trước.
An toàn cho chính bạn: chó, ong, thuốc và dốc
Nhiều nhà vườn nuôi chó giữ vườn, nhất là ở những vườn xa nhà. Chó lạ có thể sủa, đuổi hoặc cắn khi thấy người lạ. Luôn đi cùng chủ vườn hoặc người nhà, đừng tự vào trước. Nếu bị chó cắn, cần rửa vết thương kỹ bằng nước sạch và xà phòng rồi đi cơ sở y tế ngay để được tư vấn về tiêm phòng dại.
Mùa hoa, nhiều vườn đặt thùng ong. Đứng xa thùng ong, không đập ong, không mặc nước hoa nồng. Người có tiền sử dị ứng ong đốt cần mang thuốc theo chỉ định của bác sĩ và báo người đi cùng. Ong đốt nhiều nốt, hoặc có biểu hiện khó thở, sưng mặt, chóng mặt, cần đến cơ sở y tế ngay.
Thuốc bảo vệ thực vật được phun theo đợt trong năm. Vào vườn ngay sau khi phun có thể tiếp xúc với thuốc còn bám trên lá, trên cỏ; thời gian cách ly ghi trên nhãn thuốc khác nhau theo loại. Hỏi chủ vườn lần phun gần nhất, không vào nếu vừa phun, không cho trẻ nhỏ sờ lá, rửa tay trước khi ăn uống. Cuối cùng, đồi cà phê quanh hồ có nhiều chỗ dốc, đất đỏ trơn khi ướt; đi chậm, bước ngang dốc, đừng chạy.
Hỏi gì để hiểu ly cà phê của mình
Một chuyến ghé vườn đáng giá nhất khi bạn hỏi được những câu nối cây cà phê với ly cà phê. Cây này trồng bao nhiêu năm, là giống vối thực sinh hay ghép; vì sao hàng cây trồng thưa hay dày; cây che bóng là cây gì; năm nay hoa nở đều không. Những câu hỏi này cho bạn thấy cây cà phê sống thế nào trên đất đỏ quanh hồ.
Sang khâu sau thu hoạch: nhà hái tuốt hay hái chọn quả chín, phơi trên sân hay bạt hay giàn, phơi bao lâu, bán quả tươi hay bán nhân, có giữ lại để rang không. Câu trả lời giúp bạn hiểu vì sao cùng là cà phê vùng hồ mà ly này khác ly kia. Một nhà hái chín, phơi giàn kỹ thường cho hạt sạch vị hơn; một nhà hái tuốt bán tươi thì cà phê đi vào dòng chung của đại lý.
Đừng hỏi theo kiểu kiểm tra hay phán xét, như "sao không hái chín cho ngon". Mỗi cách làm có lý do kinh tế riêng: thiếu người hái, giá không bù công, sân phơi nhỏ. Hiểu lý do mới hiểu ly cà phê.
Kết thúc chuyến ghé vườn cho trọn
Trước khi đi, cảm ơn chủ vườn. Nếu họ mời cà phê, ngồi lại uống. Nếu họ bán cà phê nhà làm và bạn thích, mua một ít; đó là cách đáp lễ tự nhiên nhất. Nếu không mua, một lời cảm ơn chân thành và không làm mất thêm thời gian của họ là đủ.
Hỏi trước nếu muốn đăng ảnh vườn, ảnh chủ vườn lên mạng xã hội, và đừng đăng vị trí chính xác của vườn khi chủ vườn không muốn. Một bài đăng nổi tiếng có thể kéo hàng loạt khách lạ tới vườn không báo trước — điều nhiều nhà vườn không mong.
Nếu muốn quay lại vào mùa khác — mùa hoa, mùa hái — xin số liên lạc của chủ nhà nghỉ hay người đã giới thiệu, hẹn trước. Mối quan hệ với một nhà vườn quen sẽ cho bạn nhiều hơn mọi chuyến tham quan đại trà.
Vườn nhà dân, farmstay hay cơ sở chế biến: chọn nơi hợp mục đích
Không phải chuyến ghé vườn nào cũng nên là vườn nhà dân. Nếu bạn muốn tự tay hái, phơi, rang, pha — một trải nghiệm có hướng dẫn, có thời gian, có chỗ ngồi — các farmstay hay nhà nghỉ có vườn tổ chức hoạt động này là nơi phù hợp hơn, vì họ chuẩn bị sẵn cho khách và không bị ảnh hưởng công việc. Các trang về farmstay trong nhóm site Tà Đùng viết riêng về kiểu trải nghiệm ấy.
Nếu bạn muốn hiểu quy trình xát, phân loại, rang ở quy mô lớn hơn, có thể hỏi các cơ sở sơ chế hay rang xay nhỏ trong vùng xem họ có cho khách ghé xem không; nhiều nơi bận và không tiếp khách, nên đừng mặc định. Danh bạ doanh nghiệp trên trang liệt kê các cơ sở trên địa bàn theo ngành để bạn tự tìm hiểu và liên hệ.
Còn vườn nhà dân là nơi thấy cà phê đúng như nó vốn là: không bày biện, không kịch bản. Chỉ cần nhớ đó là nơi làm việc, và bạn là khách được cho phép.
Mùa nào ghé vườn thì thấy gì
Mùa khô đầu năm, nếu trúng đợt tưới, bạn thấy đồi hoa trắng và nghe tiếng máy bơm suốt đêm. Mùa mưa, vườn xanh thẫm, quả non lớn dần, nhà vườn bón phân, làm cỏ. Cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, quả chín đỏ, người hái lên đồi từ sớm. Sau hái, sân phơi đầy cà phê, máy xát chạy, vườn được cắt tỉa. Mỗi lần ghé vào một mùa khác, cùng một vườn sẽ cho bạn thấy một mặt khác của cây cà phê.
Chọn mùa cũng là chọn mức độ bận của nhà vườn. Mùa hái và mùa tưới là lúc họ bận nhất, ít thời gian nhất; mùa mưa, nhất là những ngày mưa, là lúc họ có thể ngồi lâu hơn với khách. Hỏi trước, đừng tới khi họ đang vội.
Mùa nào cũng mang theo áo dài tay và giày kín: mùa khô để chống nắng, bụi đất đỏ và cành cào; mùa mưa để chống muỗi, côn trùng và bùn. Ghé vườn đầu mùa mưa, đất mềm, lối đi trơn, hãy đi chậm và bám theo bước của chủ vườn — họ biết chỗ nào đất chắc, chỗ nào sắp sạt.
Những hiểu lầm hay gặp của khách khi ghé vườn
"Vườn ở quê thì ai vào cũng được." Vườn cà phê quanh hồ có chủ, có ranh, nhiều nơi có rào hoặc chỉ là hàng cây ranh giới mà người ngoài không nhận ra. Đi qua vườn không xin phép là đi vào đất của người khác.
"Hái một quả thì có sao." Một khách thì không sao, trăm khách mỗi người một quả thì khác. Quan trọng hơn, mùa quả chín cũng là mùa nhà vườn lo mất trộm; khách tự tay hái có thể gây hiểu lầm khó chịu.
"Nhà vườn chắc vui vì có khách tới xem." Nhiều nhà vui thật, nhưng không phải lúc nào cũng vui. Đang tưới, đang phun, đang hái gấp trước cơn mưa, thì khách là gánh nặng. Hỏi trước, chấp nhận lời từ chối.
"Cà phê ở vườn chắc rẻ hơn ngoài chợ." Không hẳn. Cà phê nhà làm tốn công rang, xay, đóng gói nhỏ; giá do chủ nhà quyết. Mua vì thích, đừng mua vì nghĩ được hời.
Câu hỏi thường gặp
Có thể tự đi vào vườn cà phê quanh hồ để chụp ảnh không?
Không nên. Vườn cà phê là đất và tài sản của nhà dân. Hãy xin phép chủ vườn hoặc người đang làm việc trong vườn trước khi vào. Nếu không có ai để hỏi, chụp từ đường đi bên ngoài thay vì tự mở cổng hay vượt rào.
Đi tham quan vườn cà phê có mất phí không?
Tuỳ nơi. Vườn nhà dân thường không có giá vé; nếu được cho vào, cách đáp lễ là mua cà phê hoặc cảm ơn. Một số farmstay, nhà nghỉ có hoạt động trải nghiệm vườn có thu phí, mức phí mỗi nơi khác nhau, nên hỏi trước.
Vào vườn cà phê sau khi phun thuốc có nguy hiểm không?
Có thể có rủi ro tiếp xúc với thuốc còn bám trên lá, cỏ. Thời gian cách ly khác nhau theo từng loại thuốc, ghi trên nhãn. Hỏi chủ vườn lần phun gần nhất, không vào nếu vừa phun, rửa tay sau khi ra khỏi vườn, đặc biệt chú ý với trẻ nhỏ.
Nên đi vườn cà phê vào giờ nào?
Chiều muộn hoặc ngày mưa nhẹ thường là lúc nhà vườn rảnh hơn. Sáng sớm đẹp nhưng là giờ làm việc chính, nhất là mùa hái và mùa tưới. Giữa trưa mùa khô thì nắng gắt, ít bóng râm giữa các hàng cà phê.
Có được nếm quả cà phê chín ngoài vườn không?
Chỉ khi chủ vườn mời. Vỏ quả cà phê chín có vị ngọt nhẹ, nhiều người tò mò muốn thử. Xin chủ vườn một quả thay vì tự hái, hỏi vườn có mới phun thuốc không; vừa phun thì đừng nếm. Chỉ nếm phần thịt quả, nhả hạt.
Mang trẻ nhỏ đi xem vườn cà phê cần chú ý gì?
Giữ trẻ đi cạnh người lớn, mặc quần áo dài, giày kín. Không cho trẻ chạy giữa hàng cây dốc, sờ lá khi chưa biết vườn phun thuốc lúc nào, lại gần thùng ong hay chó lạ. Mang đủ nước, mũ, và rửa tay cho trẻ sau khi ra khỏi vườn.