Với nhiều nhà trồng cà phê quanh hồ Tà Đùng, ly cà phê sáng thường là ly đen nóng hoặc đen đá pha phin, có nhà pha cả ấm bằng túi vải, uống từ lúc trời còn tối hoặc vừa hửng sáng, ngồi ở hiên hoặc bên bếp trước khi ra rẫy. Có nhà dùng hạt nhà trồng, tự rang hoặc gửi cơ sở quen rang, có nhà mua bột ở chợ; nhà nào cũng thường pha đậm hơn khẩu vị quen của quán thành phố.
Bài viết kể lại nhịp cà phê buổi sáng phổ biến ở vùng hồ — xã Tà Đùng (Lâm Đồng), trước tháng 7/2025 là các xã Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông — để người ở xa hiểu ly cà phê ấy gắn với công việc ra sao. Đây là mô tả nếp chung, mỗi nhà mỗi khác, không đại diện cho một gia đình hay một dân tộc nào cụ thể.
Sáng ở nhà vườn bắt đầu từ ấm nước
Ở các thôn quanh hồ, ngày làm vườn bắt đầu sớm, nhất là mùa hái hay mùa tưới. Người dậy đầu tiên trong nhà thường nhóm bếp hoặc bật bếp ga, đặt ấm nước. Trong lúc chờ nước sôi là việc rửa mặt, cho gà ăn, xem trời. Khi nước sôi, ly cà phê đầu tiên được pha ngay, nhiều nhà pha luôn mấy phin một lúc cho cả nhà.
Cà phê sáng không phải là chuyện ngồi ngắm cảnh. Nó là ly để tỉnh, để ấm người trong cái lạnh sáng sớm, và để có sức trước một buổi làm dài trên dốc. Người ta uống trong lúc nói chuyện việc trong ngày: hôm nay hái lô nào, có mưa không, xe chở cà phê mấy giờ tới, thuê thêm mấy người. Ly cà phê và cuộc bàn việc ấy thường kết thúc nhanh, vì trời sáng là phải ra rẫy.
Ở những nhà gần mặt hồ, hiên nhà nhìn ra nước, cảnh sương sớm mà khách phương xa tìm đến cũng chính là cảnh mỗi sáng của họ. Ít ai trong số họ ngồi lâu để ngắm; với người làm vườn, sương dày buổi sáng trước hết là chuyện thời tiết: báo trời lạnh, lối đất trơn, cành lá ướt.
Họ pha cà phê thế nào
Phin nhôm cũ. Nhiều nhà vẫn dùng phin nhôm từ nhiều năm, nắp nén méo, đáy đen bóng. Bột cho nhiều, nén chặt tay, uống đặc. Ly cà phê nhà vườn vì vậy thường đậm và đắng hơn khẩu vị người thành phố.
Pha ấm bằng túi vải. Nhà đông người hoặc mùa có thợ hái, có nhà pha cả ấm: cho bột vào túi vải, thả vào nồi nước sôi, ngâm rồi rót ra từng ly. Ly ra nhẹ hơn phin nhưng đủ cho nhiều người cùng lúc.
Rang chảo ở nhà. Một số nhà giữ lại một phần hạt nhà trồng, tự rang trên chảo gang hoặc lồng quay tay trên bếp củi, rồi xay bằng máy xay nhỏ hay mang đi xay. Hạt rang ở nhà mỗi mẻ một khác, có khi đậm khét, có khi vừa — đó là cái thú của cà phê nhà làm.
Gửi rang ở cơ sở quen. Có nhà mang hạt nhà trồng đi gửi rang ở cơ sở rang xay quen trong vùng, tự dặn mức rang, có tẩm hay không, rồi mang bột về dùng cả tháng.
Mua bột sẵn. Không phải nhà trồng cà phê nào cũng uống cà phê nhà mình. Có nhà bán hết hạt rồi mua bột ở chợ, ở tiệm tạp hoá để uống, vì tiện. Điều này nghe lạ với người ngoài nhưng khá phổ biến ở các vùng trồng cà phê.
Đen, đá hay sữa: khẩu vị của người làm vườn
Không có một khẩu vị chung cho người làm vườn: có người chỉ uống đen, có người không bỏ được ly cà phê sữa đặc vì nó vừa ngọt vừa no, đỡ đói cho buổi làm dài. Mùa khô buổi sáng lạnh thì người ta chuộng ly nóng; mùa nắng hay giữa trưa nghỉ tay thì ly đá, có nhà cho thêm chút đường. Nhà có khách thì thường pha thêm cà phê sữa, vì không phải ai cũng uống được ly đen đậm của nhà.
Một thói quen khá phổ biến là pha một lượt cốt đậm buổi sáng, uống một ly nóng, phần còn lại rót vào chai, mang ra rẫy pha với đá hoặc nước lạnh uống dần trong buổi. Bình nước cà phê mang ra vườn cũng là thứ để mời người làm thuê, người hàng xóm đi ngang qua dừng lại nói chuyện.
Khẩu vị cà phê thay đổi theo thế hệ. Người trẻ trong nhà, nhất là những ai từng đi học, đi làm ở thành phố, mang về thói quen cà phê sữa, bạc xỉu, có khi cả cà phê pha máy. Ở một số nhà, ly cà phê sáng của bố mẹ và của con cái đã khác nhau, dù cùng một túi hạt nhà trồng.
Ly cà phê sáng theo mùa vụ
Nhịp cà phê buổi sáng đi theo mùa vụ của vườn cà phê. Đây là mô tả nếp chung ở vùng trồng vối Tây Nguyên, mỗi nhà một khác.
| Mùa vụ | Việc chính trong vườn | Ly cà phê buổi sáng |
|---|---|---|
| Mùa hái (khoảng cuối mùa mưa sang đầu mùa khô) | hái, chở, phơi quả | dậy sớm nhất năm, pha nhiều, mang theo ra rẫy |
| Đầu mùa khô sau hái | phơi, xát, bán, cắt cành | nhịp chậm lại, có thời gian ngồi lâu hơn |
| Mùa tưới hoa | tưới theo đợt, canh nước | dậy sớm canh máy bơm, cà phê uống vội |
| Mùa mưa | bón phân, làm cỏ, phun thuốc theo đợt | ngày mưa nghỉ làm thì ngồi uống lâu bên bếp |
Mùa hái là mùa bận nhất; trong nhà có thể có thêm người làm thuê ăn ở cùng, ấm cà phê sáng phải pha lớn hơn. Ngược lại, những ngày mưa dầm giữa mùa mưa, không làm được ngoài rẫy, là lúc người ta ngồi lâu nhất bên ly cà phê và bếp lửa.
Ly cà phê với người làm thuê mùa hái
Vào mùa hái, nhiều nhà vườn quanh hồ thuê thêm người hái từ nơi khác đến. Ở nhiều vùng trồng cà phê Tây Nguyên, có nếp chủ vườn lo cà phê, nước uống hoặc bữa sáng cho người làm, tuỳ thoả thuận. Ly cà phê buổi sáng vì vậy cũng là một phần của mối quan hệ chủ và thợ: pha đủ, pha ngon thì người làm vui, giữ được thợ cho mùa sau.
Đây là chuyện của thoả thuận từng nhà, không có chuẩn chung, nên khách ở xa đừng mặc định. Điều đáng ghi nhận là ở vùng cà phê, cà phê không chỉ là nông sản để bán; nó còn là thứ để mời, để giữ người, để mở đầu một ngày làm việc chung. Người ngoài ghé qua mùa hái, được mời một ly ở đầu rẫy, nên nhận với lòng biết ơn và đừng làm mất thời gian của người đang làm.
Nếu bạn được ở cùng một nhà vườn vài hôm
Khách ở homestay nhà dân hay ở nhờ người quen quanh hồ có dịp thấy tận mắt nhịp cà phê sáng này. Điều đầu tiên là dậy theo giờ của nhà, hoặc ít nhất đừng làm ồn khi nhà đã dậy sớm. Nếu được mời cà phê, uống thử ly cà phê nhà, dù đậm hơn bạn quen; muốn loãng hơn thì xin thêm nước nóng, đừng chê.
Bạn có thể hỏi chuyện về hạt cà phê nhà trồng, về mùa vụ, nhưng chọn lúc. Buổi sáng mùa hái, nhà đang vội, chỉ nên hỏi vài câu; buổi chiều hay ngày mưa mới là lúc ngồi lâu. Đề nghị giúp một việc nhỏ như rửa ly, nhóm bếp thường được đón nhận hơn là đứng nhìn.
Nếu muốn mua cà phê nhà làm mang về, hỏi nhẹ nhàng, để chủ nhà tự quyết bán hay không, bán bao nhiêu. Có nhà vui vẻ chia cho khách, có nhà giữ để dùng cả năm. Đừng ép giá hay so với giá ở chợ.
Rang cà phê ở nhà: mùi khói buổi chiều
Ở những nhà còn giữ nếp tự rang, việc rang thường làm vào buổi chiều hay ngày nghỉ, khi có thời gian đứng bên bếp. Hạt nhân xanh được nhặt sạch sạn, sàng bỏ hạt vỡ, rồi cho vào chảo gang hoặc lồng rang quay tay trên bếp củi. Người rang đảo liên tục, nghe tiếng hạt nổ lách tách, nhìn màu hạt chuyển từ xanh sang vàng, nâu, rồi nâu sẫm. Khói và mùi cà phê rang lan khắp xóm — mùi mà người lớn lên ở vùng cà phê nhận ra từ rất xa.
Có nhà rang mộc, có nhà thêm chút bơ, đường hay muối vào cuối mẻ theo cách truyền lại trong nhà. Mỗi mẻ rang tay mỗi khác, tuỳ lửa, tuỳ tay người đảo, nên cà phê nhà làm ít khi đều vị như cà phê rang máy. Chính sự không đều ấy làm nên cái riêng: ly cà phê sáng của nhà này khác ly của nhà bên cạnh, dù cùng trồng một giống vối trên cùng một sườn đồi.
Hạt rang xong được đổ ra nia cho nguội, để vài ngày cho bớt khói rồi mới xay. Nhà nào có máy xay nhỏ thì xay dần, nhà không có thì mang ra tiệm xay một lần đủ dùng. Đựng bột trong hũ thuỷ tinh hay bao nilon buộc kín, để trong bếp, dùng hết lại rang mẻ khác.
Cà phê sáng và những thay đổi ở vùng hồ
Vài năm gần đây, nhịp sống quanh hồ Tà Đùng có thêm du lịch: nhà nghỉ, quán cà phê nhìn ra hồ, khách đến ngắm sương. Một số nhà vườn vừa trồng cà phê vừa mở chỗ cho khách ở, và ly cà phê sáng của họ giờ có thêm khách ngồi cùng. Với những nhà ấy, cái hiên nhìn ra hồ vừa là chỗ uống cà phê của nhà, vừa là thứ khách tìm đến, nên chuyện giữ vườn gọn, lối đi sạch cũng thành việc phải lo thêm.
Nhưng với phần đông nhà vườn, ly cà phê sáng vẫn là ly của người lao động: pha nhanh, uống nhanh, rồi ra rẫy. Khách đến vùng hồ nên hiểu điều đó, để khi gặp người làm vườn ngồi bên ly cà phê lúc năm giờ sáng, biết rằng họ đang chuẩn bị cho một ngày làm việc, không phải đang thư giãn ngắm cảnh như mình.
Ly cà phê trong ngày mưa nghỉ việc
Mùa mưa có những ngày mưa dầm từ sáng tới chiều, không ra rẫy được. Đó là những ngày hiếm hoi người làm vườn ngồi lâu bên ly cà phê. Bếp củi đỏ lửa, ấm nước reo, người trong nhà, hàng xóm sang chơi, ngồi quanh bếp uống cà phê, bàn chuyện giá cả, chuyện con cái đi học, chuyện vườn ai đậu quả tốt. Ly cà phê ngày mưa pha chậm, uống chậm, có khi pha đi pha lại mấy lượt.
Nếu bạn ở nhà dân đúng những ngày như thế, đó là dịp tốt nhất để nghe chuyện vùng hồ. Ngồi cùng, uống cùng, hỏi ít nghe nhiều, bạn sẽ nghe được những chuyện mà ngày nắng không ai có thời gian kể: năm nào được mùa, năm nào mất giá, vườn nào phải trồng lại. Đừng hỏi dồn chuyện tiền nong, nợ nần; chủ nhà muốn kể thì sẽ tự kể.
Câu hỏi thường gặp
Người trồng cà phê có uống cà phê nhà mình không?
Nhiều nhà có, nhất là những nhà tự rang hoặc gửi rang hạt nhà trồng. Nhưng cũng có nhà bán hết hạt rồi mua bột ở chợ để uống cho tiện. Thói quen mỗi nhà một khác, không phải nhà vườn nào cũng uống cà phê từ vườn mình.
Cà phê nhà vườn có đậm hơn cà phê quán không?
Thường là đậm và đắng hơn, vì nhà vườn quen pha nhiều bột, nén chặt, uống đen. Cà phê rang ở nhà mỗi mẻ một khác, có khi rang khá đậm. Nếu thấy đậm quá, cứ xin thêm nước nóng hoặc chút sữa, chủ nhà thường không phiền.
Người làm vườn uống cà phê lúc mấy giờ?
Thường rất sớm, từ lúc trời còn tối hoặc vừa hửng sáng, trước khi ra rẫy. Mùa hái và mùa tưới có thể còn sớm hơn. Ngoài ly sáng, nhiều người mang thêm chai cà phê pha sẵn ra rẫy để uống trong buổi.
Uống cà phê đậm như nhà vườn có hại không?
Tác động của caffeine khác nhau giữa từng người. Người lớn khoẻ mạnh thường dùng được ở mức vừa phải; người có bệnh tim mạch, dạ dày, mất ngủ, đang mang thai nên hạn chế và hỏi bác sĩ. Đừng ép mình uống ly quá đậm chỉ vì người khác quen.
Khách có nên tặng gì khi được mời cà phê ở nhà vườn?
Không bắt buộc. Một lời cảm ơn và sự tôn trọng giờ giấc của nhà là đủ. Nếu ở lại vài hôm, một món quà nhỏ từ quê mình, hay giúp việc nhà, thường được quý hơn tiền. Mua cà phê nhà làm nếu chủ nhà muốn bán cũng là cách ủng hộ.
Vì sao nhà vườn hay pha cà phê bằng ấm thay vì phin?
Pha ấm bằng túi vải nhanh và cho nhiều ly cùng lúc, hợp với nhà đông người hoặc mùa có thợ hái. Ly cà phê pha ấm nhẹ hơn phin nhưng đủ dùng. Nhiều nhà kết hợp cả hai: phin cho người thích đậm, ấm cho cả nhà và người làm.