Mùa thu hoạch, cà phê ở vùng hồ Tà Đùng đi qua ba chặng vận chuyển: từ vườn trên sườn đồi ra đường lô (thường bằng sức người, xe máy, xe tự chế nhỏ trong vườn), từ đường lô về sân phơi hoặc điểm cân của đại lý (xe máy, xe tải nhỏ), và từ đại lý ra kho, nhà máy ở nơi khác (xe tải lớn). Mỗi chặng có bài toán riêng về đường dốc, mưa trơn, tải trọng và chi phí; nghề vận tải theo mùa sống nhờ những bài toán đó.
Xã Tà Đùng (Đắk Som và Đắk R'Măng cũ của huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông cũ, nay thuộc Lâm Đồng) có địa hình đồi dốc quanh lòng hồ thủy điện Đồng Nai 3, nhiều thôn nối ra trục chính bằng đường đất đỏ hoặc đường bê tông hẹp, rồi mới ra các tuyến lớn như quốc lộ 28. Bài này bàn chuyện chở cà phê ở góc kinh tế và an toàn, không đưa giá cước vì giá thay đổi theo mùa, theo đoạn đường và theo giá nhiên liệu.
Vì sao vận chuyển là chi phí lớn ở vùng đồi
Quả cà phê tươi nặng. Theo kinh nghiệm phổ biến, phải bốn tới năm ký quả tươi mới ra một ký nhân, nghĩa là chở quả tươi tốn công gấp mấy lần chở nhân. Vườn càng xa đường xe, càng dốc, thì chi phí đưa quả ra càng cao: thuê người gánh, thuê xe máy chở từng bao, có khi phải đợi trời khô mới chở được.
Đây là một lý do nhiều hộ có vườn sâu trong đồi chọn phơi ngay tại vườn hoặc gần vườn, để chở quả khô hay nhân nhẹ hơn. Cũng là lý do người mua quả tươi thường trừ chi phí chở vào giá khi mua tại vườn xa. Tính kinh tế của vườn cà phê vùng hồ vì thế phải tính cả khoảng cách và đường đi.
Ở chặng sau, khi cà phê đã thành nhân và gom về đại lý, chi phí vận chuyển trên mỗi ký giảm nhiều nhờ xe lớn, đường tốt. Nhưng mùa cao điểm, xe tải khan, cước tăng, đại lý phải xếp lịch.
Còn một chi phí khó thấy: thời gian. Quả tươi hái xong cần đưa vào phơi hoặc sấy trong ngày. Nếu xe tới muộn, đường kẹt vì mưa, quả nằm chờ trong bao qua đêm sẽ nóng lên và bắt đầu lên men, chất lượng giảm. Vận chuyển chậm vì thế không chỉ tốn tiền chở mà còn làm mất giá chính lô hàng.
Ba chặng, ba bài toán
Bảng tóm tắt đặc điểm từng chặng theo nguyên lý chung:
| Chặng | Phương tiện thường gặp | Khó khăn chính | Cách giảm chi phí và rủi ro |
|---|---|---|---|
| Trong vườn ra đường lô | Sức người, xe máy chế thêm giá chở, xe rùa | Dốc, đường mòn trơn, bao nặng | Làm lối đi trong vườn trước mùa hái, gom quả điểm tập kết gần đường |
| Đường lô về sân, về đại lý | Xe máy, xe ba gác, xe tải nhỏ | Đường đất đỏ trơn khi mưa, cầu yếu, chở quá tải | Chở đúng tải, đi lúc đường khô, góp chuyến với hàng xóm |
| Đại lý ra kho, nhà máy | Xe tải lớn | Khan xe mùa cao điểm, đường đèo, thời gian | Đặt xe sớm, xếp lịch giao hàng, che chắn hàng |
Chặng đầu tốn công nhất trên mỗi ký nhưng thường không được tính thành tiền vì do người nhà làm. Khi tính kinh tế vườn, nên quy cả công này ra để thấy đúng chi phí.
Xe và luật: những điều người chở cà phê nên biết
Xe phải đủ điều kiện lưu thông
Xe tham gia giao thông trên đường bộ phải có đăng ký, biển số, đăng kiểm (với loại xe phải đăng kiểm) theo Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024. Những loại xe tự chế, xe hoán cải không được phép thì không được chạy trên đường bộ, dù quen dùng trong vườn. Người lái phải có giấy phép lái xe phù hợp loại xe.
Chở đúng tải trọng
Chở quá tải là lỗi phổ biến nhất mùa thu hoạch: tranh thủ chở thêm vài bao cho đỡ một chuyến. Xe quá tải khó phanh trên dốc, dễ lật ở khúc cua, làm hỏng đường và cầu nhỏ trong thôn, và bị xử phạt. Ở đường đất đỏ sau mưa, xe nặng còn dễ sa lầy, trượt xuống taluy.
Kinh doanh vận tải
Người dùng xe tải nhận chở hàng thuê thường xuyên để thu tiền là đang kinh doanh vận tải. Tuỳ loại hình, có thể phải đăng ký kinh doanh và có giấy phép kinh doanh vận tải theo quy định về kinh doanh vận tải đường bộ. Người làm nghề này nên hỏi cơ quan quản lý vận tải đường bộ của tỉnh Lâm Đồng để biết yêu cầu áp dụng cho quy mô của mình.
An toàn trên đường lô mùa hái
Mưa cuối mùa. Đường đất đỏ chỉ cần một cơn mưa là trơn như mỡ. Chờ đường khô vài giờ an toàn hơn cố chở ngay. Xe máy chở bao nặng xuống dốc trơn là tình huống tai nạn rất hay gặp ở vùng cà phê.
Sương sớm. Quanh hồ, những sáng sương dày tầm nhìn giảm mạnh, mặt đường ẩm. Bật đèn, đi chậm, nhất là ở đoạn đường ven lòng hồ và khúc cua.
Chằng buộc hàng. Bao cà phê xếp cao trên xe máy, xe tải nhỏ phải chằng chắc, không che tầm nhìn, không vượt quá kích thước cho phép. Bao rơi giữa dốc gây nguy hiểm cho người đi sau.
Mệt mỏi. Mùa hái, người làm vườn vừa hái vừa chở từ sáng sớm tới tối. Lái xe khi mệt, khi đã uống rượu sau bữa cơm nhà người quen là nguyên nhân của nhiều tai nạn. Luật hiện hành cấm tuyệt đối điều khiển phương tiện khi trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn.
Trẻ em. Không để trẻ em lái xe máy chở hàng hay ngồi trên đống bao trên xe tải.
Thuê xe chở cà phê: những điều nên thoả thuận
Cước tính theo gì
Có nơi tính theo chuyến, có nơi tính theo bao hoặc theo tấn, có nơi tính theo quãng đường. Hỏi rõ trước khi chất hàng, nhất là với đoạn đường lô vào sâu: tài xế có chịu vào tận nơi không, đường xấu thì cước thế nào.
Ai chịu trách nhiệm khi hàng hư hỏng
Hàng bị ướt do mưa trên đường, bao rách rơi vãi, xe hỏng giữa đường: thoả thuận trước ai chịu. Với lô lớn, ghi lại số bao, khối lượng lúc chất lên và lúc giao; chụp ảnh hàng đã phủ bạt.
Góp chuyến
Vài hộ cùng tuyến đường góp hàng thành một chuyến xe tải thay vì mỗi hộ thuê riêng giảm được cước trên mỗi bao. Cần ghi rõ bao của nhà nào, đánh dấu bao, và có người đi theo hàng khi giao tới đại lý.
Góp chuyến cũng đòi hỏi tin nhau: hàng nhà nào cân riêng nhà đó ở đại lý, tiền cước chia theo số bao hoặc theo khối lượng đã thống nhất từ trước. Những nhóm hộ góp chuyến lâu năm thường có một người đứng ra giữ sổ và thu tiền cước, cuối mùa đối chiếu một lần.
Nghề vận tải theo mùa ở vùng hồ
Với người có xe tải nhỏ ở các thôn quanh hồ, mùa cà phê là mùa làm ăn chính: chở quả cho các vườn, chở nhân cho đại lý, chở phân bón vào vườn đầu mùa mưa. Ngoài mùa, xe chở vật liệu xây dựng, nông sản khác như hồ tiêu, sầu riêng, bơ, hoặc hàng hoá cho các cửa hàng trong xã. Nhịp này giống các nghề khác quanh cây cà phê: bận dồn vài tháng, thưa phần còn lại.
Điều giữ khách trong nghề này là đúng hẹn, chở cẩn thận, không làm rơi vãi hàng và sòng phẳng tiền bạc. Ở vùng mà một chuyến hàng có thể là cả tháng thu nhập của một hộ, người chở hàng có tiếng cẩn thận luôn có việc. Danh sách doanh nghiệp đăng ký ngành vận tải hàng hoá đường bộ trên địa bàn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang; nhiều người chở hàng là cá nhân, hộ kinh doanh nên không có trong danh bạ.
Người mới vào nghề nên tính kỹ chi phí cố định của xe (khấu hao, bảo hiểm bắt buộc, đăng kiểm, sửa chữa) chia cho số tháng thật sự có việc. Một chiếc xe chỉ bận ba bốn tháng mùa cà phê mà phải trả góp cả năm sẽ rất căng nếu ngoài mùa không tìm được việc chở khác.
Đường sá và chuyện chung của thôn
Đường lô trong thôn thường do người dân góp công, góp tiền cùng với hỗ trợ của nhà nước để làm. Xe quá tải mùa thu hoạch là nguyên nhân chính làm đường nhanh hỏng. Nhiều thôn có quy ước về tải trọng xe được vào, giờ chở hàng, đóng góp sửa đường sau mùa. Tôn trọng quy ước đó là giữ đường cho chính mình mùa sau.
Khi có đoạn đường sạt, cầu yếu, nên báo trưởng thôn và chính quyền xã để có biển cảnh báo và phương án sửa, thay vì mỗi người tự lấp tạm. Đường an toàn và đi được quanh năm là điều kiện để cả chuỗi cà phê trong vùng, từ nông hộ tới đại lý, giảm chi phí.
Về dài hạn, đường tốt hơn mở ra lựa chọn cho nông hộ: xe đại lý vào tận nơi mua, người mua theo chất lượng dám vào tận vườn, khách du lịch ghé vườn thuận tiện. Đóng góp cho con đường của thôn, vì thế, cũng là đầu tư vào giá trị của chính vườn cà phê nhà mình.
Chặng xa: cà phê nhân rời vùng hồ đi đâu
Từ đại lý xã tới kho lớn
Phần lớn cà phê nhân thu mua quanh hồ được gom ở đại lý trong xã rồi chở tới kho của đại lý lớn hơn, doanh nghiệp chế biến hoặc nhà xuất khẩu ở các trung tâm cà phê khác của Tây Nguyên và vùng Đông Nam Bộ. Chặng này đi bằng xe tải lớn, theo các tuyến nối ra quốc lộ 28 rồi các trục chính, nhiều đoạn đèo dốc.
Với đại lý, chi phí chặng xa quyết định một phần giá họ trả cho nông hộ. Khi cước tăng (giá nhiên liệu cao, mùa cao điểm khan xe), phần chênh giữa giá nhà máy và giá đại lý trả thường giãn ra. Hiểu điều này giúp nông hộ đọc giá đại lý hợp lý hơn.
Che chắn và chứng từ
Hàng đi xa cần phủ bạt kín, xếp bao chắc, tránh mưa và tránh nhiễm mùi từ hàng khác chở chung (phân bón, nhiên liệu). Xe chở hàng của doanh nghiệp đi kèm chứng từ theo quy định về hoá đơn, chứng từ vận chuyển hàng hoá. Đó là việc của bên bán, bên chở; nông hộ chỉ cần biết để không ngạc nhiên khi đại lý yêu cầu ký bảng kê mua hàng.
Câu hỏi thường gặp
Xe tự chế chở cà phê trong vườn có bị phạt không?
Trong phạm vi vườn, đất của gia đình thì không thuộc đường bộ. Nhưng xe tự chế không đủ điều kiện mà chạy ra đường bộ công cộng có thể bị xử lý theo luật giao thông. Không nên dùng loại xe này trên đường chung.
Chở cà phê bằng xe máy được chở bao nhiêu?
Luật giao thông có quy định về kích thước hàng hoá xếp trên xe máy, không được vượt quá giới hạn chiều rộng, chiều dài và chiều cao cho phép. Ngoài quy định, nên chở vừa sức xe và sức người lái, nhất là trên đường dốc trơn.
Thuê xe chở cà phê có cần hợp đồng không?
Với chuyến nhỏ, thoả thuận miệng là phổ biến, nhưng nên nhắn tin xác nhận cước, số bao, điểm giao. Với lô lớn hoặc chở đi xa, giấy tờ ghi rõ khối lượng và trách nhiệm khi hàng hư hỏng giúp tránh tranh chấp.
Có nên tự mua xe tải để chở cà phê nhà mình không?
Tuỳ sản lượng và số chuyến mỗi năm. Xe dùng vài tuần mùa hái rồi nằm không thì chi phí khấu hao, bảo hiểm, đăng kiểm có thể cao hơn thuê. Nhiều hộ mua xe rồi nhận chở thuê thêm, nhưng khi đó cần tìm hiểu quy định kinh doanh vận tải.
Mùa mưa có nên chở cà phê ra đại lý không?
Có thể, nếu che chắn kín và đường đủ an toàn. Nhân bị ướt trên đường sẽ bị trừ ẩm, có thể mốc. Chọn lúc trời tạnh, đường khô, phủ bạt kín, và không để bao tiếp xúc với sàn xe ướt.
Ai chịu trách nhiệm khi xe chở hàng làm hỏng đường thôn?
Tuỳ quy ước của thôn và quy định của địa phương. Chở quá tải gây hư hỏng đường có thể bị xử lý. Nhiều thôn có quy ước đóng góp sửa đường theo mùa; hỏi trưởng thôn để biết.